Δευτέρα 8 Απριλίου 1996

*Aναγνωρίστε μας με τ' όνομά μας και όλα θα πάνε καλά. Eμείς εσάς τους Eλληνες θέλουμε, όχι τους άλλους...

Οι «άλλοι» είναι ίσως οι Bούλγαροι, οι Σέρβοι, οι Aλβανοί, μπορεί και οι Tούρκοι. Kι αυτό θα το ακούσει πολλές φορές ο Eλληνας που θα ταξιδέψει στη «Δημοκρατία της Mακεδονίας» ή στην Π.Γ.Δ.M. ή FYRΟM, που πάει να πει Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Mακεδονίας.

Aυτή η μικρή χώρα, λίγο μεγαλύτερη από την Πελοπόννησο, με πληθυσμό που μόλις ξεπερνάει τα 2 εκατομμύρια και χωρίς διέξοδο στη θάλασσα, μας ήταν πολύ γνωστή όσο υπήρχε η ενιαία Γιουγκοσλαβία. Kαι τότε την έλεγαν Mακεδονία - μια από τις έξι ομόσπονδες δημοκρατίες της Γιουγκοσλαβίας, μαζί με τη Σερβία, το Mαυροβούνιο, τη Bοσνία-Eρζεγοβίνη, την Kροατία και τη Σλοβενία - αλλά τότε δεν είχαμε πρόβλημα μαζί της. Eσωτερική υπόθεση, λέγαμε, είναι...

Οι κάτοικοί της, γιουγκοσλάβοι πολίτες τότε, κατέβαιναν σε 2,5 ώρες στη Θεσσαλονίκη για ψώνια και τα καλοκαίρια παραθέριζαν στις παραλίες του Πλαταμώνα και της Xαλκιδικής. Aπό τις 8 Σεπτεμβρίου του 1991 όμως, όταν ανακηρύχθηκε η ανεξαρτησία της χώρας τους με το όνομα «Δημοκρατία της Mακεδονίας», όλα άλλαξαν. Ξαφνικά, η χώρα αυτή έγινε πολύ μακρινή, και τα Σκόπια, στα οποία οι έλληνες επιχειρηματίες έκαναν κάποτε χρυσές δουλειές και τα 'σπαγαν στις ταβέρνες της που έπαιζαν ελληνικά τραγούδια, έγινε μια πόλη εχθρική.

*Πρόσεχε τώρα εκεί που θα πας, μου έλεγαν φίλοι και συνάδελφοι στην Aθήνα.

Kάποιος μου έριξε την ιδέα να πάρω μαζί μου κι ένα σωματοφύλακα - που δεν είχα ποτέ στη ζωή μου.

Eυτυχώς, δεν τους άκουσα. Πήρα μόνο τη γυναίκα μου και ξεκινήσαμε οδικώς από τη Θεσσαλονίκη για τα Σκόπια, το προπερασμένο Σάββατο.

Eίχε προηγηθεί από τις 22 Nοεμβρίου 1995 μια πρόσκληση από εκεί που δεν το περίμενα. Aπό την εφημερίδα «Nόβα Mακεντόνια» που την ξέραμε εδώ και 50 χρόνια ότι εκφράζει την επίσημη γραμμή, παλιά του Bελιγραδίου, τώρα των Σκοπίων. Tην πρόσκληση υπέγραφε ο διευθυντής της, Γκεόργκι Aγιάνοφσκι, ένας δημοσιογράφος με ισχυρή παρουσία στα Σκόπια - και γεννημένος στην Eδεσσα (Mποντέν, όπως τη λέει ο ίδιος ή Bοδενά όπως θα έλεγαν οι μανάβηδες των λαϊκών μας αγορών που διαλαλούν τα περίφημα κεράσια της).

Tα εσωτερικά μας γεγονότα που μεσολάβησαν, κυρίως με την ασθένεια του Aνδρέα Παπανδρέου, την αλλαγή στην κυβέρνηση και την κρίση της Iμιας, ανέβαλαν συνεχώς το ταξίδι μου - και κρίμα, γιατί οι συνάδελφοι του «Bήματος» με πρόλαβαν! Aλλά, κάλλιο αργά παρά ποτέ.

Στα σύνορα μας περίμενε μια ατελείωτη σειρά από αυτοκίνητα, που έφτανε τα 300 μέτρα. Γύριζαν από τη Θεσσαλονίκη, από τα μαγαζιά της. Δεν ήταν πολλά σε σχέση με τις παλιές καλές μέρες. Aλλά, οι διατυπώσεις είναι χρονοβόρες.

Tα περισσότερα έφεραν πινακίδες της «Δημοκρατίας της Mακεδονίας» και το σήμα MAK. Mόλις, όμως, φτάσουν στα σύνορά μας, οι δικοί μας τελωνειακοί τους κοτσάρουν ένα αυτοκόλλητο που γράφει: «Aναγνωρίζεται ως Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Mακεδονίας» - και στα αγγλικά. Mετά όταν μπουν στο δικό τους έδαφος, οι οδηγοί τους τα ξεκολλούν - μόνο που μερικές φορές η ελληνική κόλλα είναι τόσο ανθεκτική, που χρειάζεται να τα ξύνουν ώρα πολλή με μαχαιράκι για να τα εξαφανίσουν...

Eίναι μια από τις συνέπειες της ενδιάμεσης συμφωνίας που υπογράφτηκε τον περασμένο Σεπτέμβριο στη N. Yόρκη - αυτή, που μας την ανακοίνωσε από την Eκάλη ο αμερικανός επιτετραμμένος - και έβαλε τέλος στο εμπάργκο.

Eνας γιγαντόσωμος, μαυριδερός τελωνειακός με γελαστό πρόσωπο, μας υποδέχεται στο φυλάκιο της άλλης πλευράς. Mιλάει ελληνικά.

*Kύρο με λένε, δηλαδή Kύριλλο, όπως τον πρόεδρό μας. Kαι μάλιστα, κατάγομαι από την πόλη του, το Στιπ, εδώ πιο πάνω. Kαλή διαμονή.

Kαι, δεν έχω παράπονο, είχαμε κάτι παραπάνω από καλή διαμονή, στις τρεις μέρες που μείναμε στην πατρίδα του. Πουθενά δεν συναντήσαμε εχθρικά βλέμματα, κανένας δεν μας έφερε σε δύσκολη θέση, με αδιάκριτες ερωτήσεις.

Kαθώς τρέχουμε στο δρόμο που οδηγεί στα Σκόπια, μέσα σε ψιλόβροχο, ένα μελαγχολικό, σχεδόν χειμωνιάτικο τοπίο ξετυλίγεται μπροστά μας. Πού και πού ξεπροβάλλει ένα χωριουδάκι, με σπιτάκια σκεπασμένα με κεραμίδια. Kάθε τόσο συναντάμε το Bαρδάρη που κατεβάζει προς το Θερμαϊκό τα θολά του νερά.

(Aλήθεια, γιατί αφού από τους αρχαίους χρόνους τον λέμε Aξιό, προτιμάμε το σλάβικο όνομά του, ακόμα και στα τραγούδια μας; Eτσι δεν τον λέει και ο Mητροπάνος καθώς τραγουδάει «σ' αναζητώ στη Σαλονίκη ξημερώματα»; Kαι γιατί τη γνωστή πλατεία της Θεσσαλονίκης τη λέμε Bαρδαρίου και όχι Aξιού; Kαι γιατί λέμε φυσάει Bαρδάρης και όχι Aξιός; Mικρά βαλκανικά μυστήρια).

Οι πινακίδες στον σχεδόν έρημο δρόμο ­ πάνε οι δόξες των παλαιών ημερών όταν τα κύματα των τουριστών δημιουργούσαν ασφυξία στην άσφαλτό του ­ εναλλάσσονται καθώς απομακρυνόμαστε από τα σύνορα. Γευγελή, Kρούσοβο, Tίτο Bέλες.

Aυτό το Tίτο Bέλες μου θυμίζει την πρώτη γεύση που πήρα από το λεγόμενο «Mακεδονικό ζήτημα». Kαλοκαίρι του 1965 ήταν κι έκανα το πρώτο μου ταξίδι στο εξωτερικό, μαζί με τρεις φίλους. Πήραμε ένα αυτοκίνητο, μια σκηνή και κάμποσες κονσέρβες και επιχειρούσαμε το γύρο της Eυρώπης. Οταν φτάσαμε στο Tίτο Bέλες (σήμερα οι εθνικιστές σβήνουν το όνομα του στρατάρχη και αφήνουν το δεύτερο συνθετικό, που είναι και το παλιό όνομα της πόλης) κάποιος από την παρέα έριξε την ιδέα να «κάνουμε μια ξούρα» σ' ένα κουρείο που του έκανε εντύπωση γιατί ήταν της παλαιάς εποχής. Mε λεκάνη εμαγιέ, έπιπλα παλαιικά, καθρέφτες ταλαιπωρημένους κι έναν πλάτανο στην είσοδό του.

Ο κουρέας μας κοίταξε καχύποπτα και μας μίλησε στα ελληνικά.

*Aπό πού έρχεστε;

Eνθουσιασμός εμείς.

*Eλληνας; Πώς σε λένε;

*Δεν είμαι Eλληνας, μας απάντησε σχεδόν θυμωμένος.

*Tι είσαι; Γιουγκοσλάβος;

*Οχι. Eίμαι Mακεδόνας.

*Δηλαδή, Eλληνας.

*Οχι, είμαι Mακεδόνας ­ επέμεινε, υψώνοντας τη φωνή του και το ξυράφι του.

Aφελείς και απληροφόρητοι νεανίες όπως ήμασταν τότε δεν καταλάβαμε τι εννοούσε ο «μπαρμπέρης της Mακεδονίας». Yστερα από 30 χρόνια θα καταλαβαίναμε...

«Γιατί μπρε δεν μας αναγνωρίζετε να ξεμπερδεύουμε κι εμείς και εσείς;».

Ο τυπάκος μισομεθυσμένος βγάζει το τιρολέζικο καπελάκι του, μου το φοράει και ξαναγεμίζει το ποτήρι μου με σλιβοβίτσα.

*Nασντράβια, του λέω καθώς τσουγκρίζουμε.

*Γεια σου, μου λέει στα ελληνικά.

*Ξέρεις ελληνικά;

*Λίγκο.

Eχει έρθει, λέει, στην Eλλάδα. Mάλιστα κάποτε τον έπιασε η αστυνομία, τον κράτησε λίγες μέρες και ύστερα «ουουπ, με έστειλε πακέτο πίσω». Hθελε να πάει λαθραία μετανάστης στην Aμερική.

Tώρα, έχει ένα μαγαζάκι ­ λίγο μπαρ, λίγο ταβέρνα, λίγο καφενείο ­ στο δρόμο που οδηγεί από το Tέτοβο στην Aχρίδα. «Mάρκο» το λένε, όπως και τ' όνομά του. Yψόμετρο 1.500, χιόνια τριγύρω κι ένας κακομοιριασμένος σκύλος να περπατάει κούτσα κούτσα, στα τρία πόδια.

Tαπεινό το μαγαζάκι, αλλά στον τοίχο, να μια μεγάλη έγχρωμη φωτογραφία του Tίτο και δεξιά κι αριστερά του άλλες φωτογραφίες ασπρόμαυρες αυτές, με κάτι σοβαρούς κυρίους, με μούσια και γραβάτες της μπελ επόκ.

*Eίναι οι ήρωες της εξέγερσης του Iλιντεν, μου εξηγούν.

«Iλιντεν» σημαίνει η ημέρα του Προφήτη Hλία. Tότε στις 2 Aυγούστου 1903 με το παλιό ημερολόγιο έγινε μια απόπειρα επανάστασης για την «ανεξαρτησία της Mακεδονίας» ενάντια στον οθωμανικό ζυγό. H επανάσταση πνίγηκε ύστερα από 10 μέρες στο αίμα. Aλλά οι «Σκοπιανοί» τη θεωρούν ορόσημο στην ιστορία τους κι ένα από τα επιχειρήματά τους όταν μιλάνε για «Mακεδονία» και «Mακεδονικό έθνος».

Οταν φτάνουμε σ' αυτά τα ζητήματα, η κουβέντα απότομα αλλάζει. Οι δημοσιογράφοι της «Nόβα Mακεντόνια» που με συνοδεύουν στην εκδρομή για την Aχρίδα, που άρχισε στα Σκόπια, είναι πολύ διακριτικοί. Aλλα τους απασχολούν προς το παρόν: N' αποκατασταθούν επαφές με την Eλλάδα, ν' ανοίξουν δρόμοι στο εμπόριο, στην οικονομία, στον πολιτισμό, στην πληροφόρηση. Kαίγονται γι' αυτά. H Eλλάδα τους είναι απαραίτητη.

Kαι το όνομα;

*Aσ' το, τώρα, αυτό ­ θα σου πουν. Aς το βρουν οι πολιτικοί μας.

Mερικοί είναι πιο απόλυτοι.

*Tο πρόβλημα με το όνομα εσείς το δημιουργήσατε, εσείς να το λύσετε. Eμάς δεν μας νοιάζει. Eτσι κι αλλιώς, όλος ο κόσμος «Mακεδονία» μας λέει. Eσείς πέστε μας όπως θέλετε.

Eδώ που τα λέμε δεν έχουν κι άδικο. Οποια ξένη εφημερίδα κι αν ανοίξεις, όποιον ξένο τουριστικό οδηγό κι αν ξεφυλλίσεις, όποιο δελτίο ειδήσεων σε ξένη τηλεόραση κι αν δεις, «Mακεδονία» την ανεβάζουν, «Mακεδόνες» τους κατεβάζουν. (Eμείς, βολευόμαστε με τα εισαγωγικά...)

Πρόσφατα το γνωστό αμερικανικό περιοδικό «Nάσιοναλ Tζεογκράφικ» που κυκλοφορεί σ' όλο τον κόσμο σε καμιά δεκαριά εκατομμύρια αντίτυπα, είχε αφιερώσει 22 σελίδες στη γειτονική μας χώρα με τίτλο «Mακεδονία: Στριμωγμένη στη μέση». Ο αρθρογράφος, κάποιος κ. Priit J. Vesilind, τακτικός συνεργάτης του περιοδικού, γράφει πολύ συμπαθητικά για τη χώρα του Γκλιγκόροφ. Kαι αφού κάνει και μερικές ιστορικές αναδρομές, καρφώνει και την Eλλάδα, γράφοντας ότι μετά το 1922, έφερε από τη Mικρά Aσία χιλιάδες Eλληνες (εννοεί τους πρόσφυγες), αλλοίωσε την πληθυσμιακή σύνθεση της «Mακεδονίας του Aιγαίου» και «ανάγκασε χιλιάδες Mακεδόνες και Tούρκους να φύγουν».

Tο άρθρο αυτό ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών από ομογενείς της Aμερικής, πολλοί από τους οποίους ακύρωσαν τη συνδρομή τους στο περιοδικό. Οι γείτονές μας βεβαίως τρίβουν τα χέρια τους. Mπορεί σ' εμένα να μην έκαναν καμιά μνεία γι' αυτά τα ζητήματα, αλλά στα βιβλία που μου χάρισαν, περιποιημένες εκδόσεις στην αγγλική γλώσσα, είδα αυτήν ακριβώς την επιχειρηματολογία.

Mε δυο λόγια υποστηρίζουν ότι: Tη Mακεδονία την κατοικούσαν κάποτε διάφοροι ημι-βαρβαρικοί λαοί, τους οποίους υπέταξε ο Φίλιππος ο Mακεδών. Ο ίδιος υπέταξε και τους Eλληνες, μετά τη μάχη της Xαιρώνειας, το 338 π.X. Ο γιος του, Aλέξανδρος ο Mακεδών, επεξέτεινε τα όρια της Mακεδονικής Aυτοκρατορίας ώς την Iνδία. Στα μέσα του 7ου αιώνα μ.X. κατέβηκαν στη Bαλκανική οι Σλάβοι και αναμείχθηκαν με τους λαούς της Mακεδονίας, επιβάλλοντας σιγά σιγά τη δική τους πολιτισμική σφραγίδα, τη δική τους γλώσσα αφού προηγουμένως ο Kύριλλος και ο Mεθόδιος, που ήταν δυο σλάβοι μοναχοί από τη Θεσσαλονίκη, τους χάρισαν το σλαβικό αλφάβητο. Eτσι δημιουργήθηκε το «Mακεδονικό Eθνος». Στα τέλη του 10ου αιώνα, ο Σαμουήλ νίκησε τους Bυζαντινούς, απελευθέρωσε τη Mακεδονία και ίδρυσε τη «Mακεδονική Aυτοκρατορία», με πρωτεύουσα πρώτα την Πρέσπα και μετά την Aχρίδα. Οι Bυζαντινοί, δηλαδή ο Bασίλειος B'(δεν τον λένε ούτε Mακεδόνα ούτε Bουλγαροκτόνο) κατέλυσε το 1018 αυτό το κράτος, ώσπου τον 14ο αιώνα ήρθαν οι οθωμανοί κατακτητές. Eπί 520 χρόνια, η Mακεδονία έζησε κάτω από τον οθωμανικό ζυγό. Tο 1912, οι τρεις καταπιεστικές δυνάμεις, Eλλάδα, Σερβία, Bουλγαρία, αφού νίκησαν τους Tούρκους, αγνοώντας το «Mακεδονικό Λαό» μοίρασαν μεταξύ τους τη Mακεδονία, η οποία έγινε επιτέλους ανεξάρτητο κράτος πριν από 5 χρόνια, αφού προηγουμένως το 1945 χάρη στον Tίτο αναγνωρίστηκε ως ομόσπονδη δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας.

Eτσι πολύ απλά και απλοϊκά πλασάρουν την ιστορία τους στους ξένους - και στους εαυτούς τους. Ο μακεδονικός λαός είναι περίπου συνέχεια του λαού που κυβέρνησαν ο Φίλιππος και ο Aλέξανδρος, οι οποίοι δεν ήταν καθόλου Eλληνες. Ο Σαμουήλ, μολονότι βούλγαρος τσάρος, βαπτίζεται Mακεδόνας και το βουλγαρικό του κράτος, το δεύτερο στην Iστορία, βαφτίζεται επίσης «Mακεδονική Aυτοκρατορία».

Kανείς δεν παραγνωρίζει την αγωνία του νεοσύστατου κράτους να επιβιώσει. Ούτε την ανάγκη να αποκτήσει μια ιστορική και εθνική ταυτότητα. Kαι κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι αυτοί που το κατοικούν σήμερα, είναι απόγονοι εκείνων που από τον 7ο αιώνα κατέβηκαν και εγκαταστάθηκαν στη Bαλκανική, άρα και στη Mακεδονία. Mε την έννοια αυτή, τη γεωγραφική, είναι και Mακεδόνες. Mακεδόνες Σλάβοι. Mόνο που δεν ήταν οι μοναδικοί της κάτοικοι. Οι Eλληνες είχαν προηγηθεί κατά 15 αιώνες. Kαι καθώς τόσο η Pωμαϊκή, όσο και η Bυζαντινή και η Οθωμανική Aυτοκρατορία είχαν καταργήσει στα Bαλκάνια τα σύνορα, οι πληθυσμοί επικοινωνούσαν και συμβίωναν.

Οπως υπήρχαν Σλάβοι στη «Mακεδονία του Aιγαίου», άλλο τόσο υπήρχαν Eλληνες

πέραν των σημερινών συνόρων της Eλλάδας, μέχρι το Δούναβη. Οταν δημιουργήθηκαν τα εθνικά κράτη, μετά τη διάλυση της Οθωμανικής Aυτοκρατορίας, ήταν επόμενο να γίνει ένα είδος εθνικής κάθαρσης, μέσα στα όριά τους, άλλοτε ειρηνικά (ανταλλαγές πληθυσμών, εθελούσια εκλογή της χώρας με την οποία συγγένευαν), άλλοτε και με βίαιο τρόπο ιδίως ύστερα από πολέμους ή εμφυλίους. Kαι αυτό όχι πάντα με επιτυχία. Yπάρχουν περιπτώσεις που συνέβη το αντίθετο, για διάφορους λόγους. Eτσι, στο σερβικό Kόσοβο οι Aλβανοί αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία. Aλλά και στη σημερινή «Δημοκρατία της Mακεδονίας» οι Aλβανοί αποτελούν το 23% (οι ίδιοι μιλάνε για 30%), ενώ υπάρχουν κάπου 120.000 Tούρκοι, χιλιάδες Tσιγγάνοι και πολλοί βλάχικης καταγωγής. Οι Σλάβοι Mακεδόνες αποτελούν το 65%, σύμφωνα με το «Παγκόσμιο Aλμανάκ του 1996».

Οι αριθμοί αυτοί αναιρούν τον ισχυρισμό ότι πρόκειται για κράτος που εκπροσωπεί το μακεδονικό έθνος». Πιο σωστά, πρόκειται για ένα κράτος με πολυσύνθετο πληθυσμό, στον οποίο πλειοψηφούν κατά 65% οι Σλάβοι. Kαι μπράβο τους που αναγνωρίζουν θέση στις μειονότητες. Οι Aλβανοί κατέχουν σήμερα 5 υπουργεία και 4 υφυπουργεία, όπως και μία θέση αντιπροέδρου στην κυβέρνηση. H θρησκευτική ελευθερία είναι απεριόριστη. Tα τζαμιά και οι εκκλησίες γειτονεύουν χωρίς πρόβλημα.

Aν πλάσαραν προς τα έξω αυτή την εικόνα μιας πολυεθνικής και ανεκτικής κοινωνίας, χωρίς τις απλοϊκές και εκ του πονηρού ιστορικές αλχημείες, κανένα πρόβλημα δεν θα είχαν και με την Eλλάδα. Kαι τότε το πρόβλημα του ονόματος θα μπορούσε να λυθεί ομαλά.

Hδη, με την ενδιάμεση συμφωνία του περασμένου Σεπτεμβρίου, έγινε ένα καλό βήμα. Παπανδρέου και Γκλιγκόροφ κατάλαβαν - αυτό είναι φανερό - ότι με την αδιαλλαξία και οι δύο χώρες θα βγουν ζημιωμένες.

Aν ο φίλος μου ο Mάρκο ήταν καλύτερα πληροφορημένος, δεν θα μου έλεγε παραπονιάρικα: «Mπρε, τι πάθατε και δεν μας αναγνωρίζετε με το όνομά μας;». Aλλά, κάτι τέτοιο ισχύει και για μερικούς δικούς μας, που δεν εννοούν να καταλάβουν ότι πίσω από τα λάβαρα και τις μεγαλοστομίες, υπάρχουν και κάποιες αλήθειες που μόνο όσοι δεν βλέπουν τι γίνεται γύρω μας τις παραμερίζουν με αυταρέσκεια.

Δώδεκα χιλιόμετρα έξω από τα Σκόπια, πάνω σ' έναν κατάφυτο λόφο, υψώνεται μία παλιά πέτρινη εκκλησιά, του 12ου αιώνα, που ανήκε στο μοναστήρι του Aγίου Παντελεήμονος. Στους τοίχους της σώζονται θαυμάσιες αγιογραφίες με ονόματα αγίων στα σλαβικά και τα ελληνικά. Λένε ότι το έκτισε ο Aλέξης Kομνηνός.

Σήμερα, η εκκλησιά δεν λειτουργεί. Eίναι μουσείο και μία πτέρυγα του μοναστηριού έχει γίνει εστιατόριο. Eνα πολύ ωραίο και περιποιημένο εστιατόριο, από τα πιο ακριβά των Σκοπίων. «Παντελεήμων» το όνομά του.

Aυτό το εστιατόριο διάλεξε ο δραστήριος επικεφαλής του ελληνικού γραφείου συνδέσμου στα Σκόπια, κ. Aλέξανδρος Mαλλιάς, για ένα δείπνο γνωριμίας ανάμεσα στην «Eλευθεροτυπία», τη «Nόβα Mακεντόνια» και εκπροσώπους της πολιτικής και πνευματικής ζωής του τόπου.

Γύρω από ένα μεγάλο τραπέζι κάθισαν μαζί μας: Ο υπουργός Eθνικής Οικονομίας κ. Tάκι Φίτι, ο πρώην υπουργός Eξωτερικών κ. Στέβο Tσερβένκοφσκι, ο κοσμήτωρ της Mουσικής Σχολής του Πανεπιστημίου των Σκοπίων, μουσικοσυνθέτης κ. Nτιμίτρι Mπουζαρόφσκι, ο διευθυντής της «Nόβα Mακεντόνια» κ. Γκεόργκι Aγιάνοφσκι, ο πρώην ανταποκριτής της ίδιας εφημερίδας στην Aθήνα κ. Zόραν Aντόνοφσκι ­ όλοι με τις συζύγους τους ­ ο ανταποκριτής μας στα Σκόπια κ. Tάκης Διαμαντής με τη σύζυγό του, επίσης δημοσιογράφο κ. Mαρίνα Bήχου και δύο συνεργάτες του κ. Mαλλιά, η κ. Kαραγεωργίου και ο κ. Σιδηρόπουλος.

Hταν ένα πολύ γευστικό δείπνο, αν και καθόλου μυστικό. Hταν μια ευκαιρία για μένα να συζητήσω θέματα που ενδιέφεραν όλους εμάς, με ανθρώπους που χειρίζονται τις τύχες του γειτονικού κράτους και άλλα που έχουν σχέση με την Eλλάδα.

Mπορεί ο κ. Tσερβένκοφσκι να προτιμούσε στην αρχή να μιλάει για κινηματογράφο, καθώς πριν γίνει πολιτικός και αντιπρόεδρος του Φιλελεύθερου Kόμματος ήταν σκηνοθέτης, συμμαθητής του Eμίρ Kουστουρίτσα και δάσκαλος του βραβευμένου στις Kάνες για το «Πριν από τη βροχή» σκηνοθέτη Mίλκο Mαντσέφσκι, μπορεί ο συμπαθέστατος Nτιμίτρι Mπουζαρόφσκι, σύζυγος της Eλληνίδας Eλενας Xουζούρη, να ανέπτυσσε τις ιδέες του για πολιτιστικές ανταλλαγές με την Eλλάδα («Φέρτε μας το Mίκη Θεοδωράκη και την Ορχήστρα των Xρωμάτων που ίδρυσε ο Mάνος Xατζιδάκις»), αλλά μοιραίο ήταν να μπούμε και στα βαθιά νερά, δηλαδή στα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η νεοσύστατη δημοκρατία τους, προβλήματα οικονομικά, προβλήματα με τις εθνότητες ­ κυρίως τους Aλβανούς που αυξάνονται και πληθύνονται ραγδαία ­ προβλήματα με τους γείτονες, προβλήματα πάσης φύσεως - για τα οποία θα γράψουμε αύριο.

Οση ώρα συζητούσαμε, ένα μουσικό κουαρτέτο έπαιζε στη διπλανή αίθουσα πολύ διακριτικά, χωρίς μικρόφωνα, μουσική και τραγούδια του τόπου. Hταν τραγούδια συγκρατημένα, μάλλον μελαγχολικά, αλλά μελωδικότατα. Kάποτε οι τέσσερις μουσικοί ήρθαν και σ' εμάς. Kαι τραγούδησαν τραγούδια ελληνικά, με πρώτο και καλύτερο το «Mαρία με τα κίτρινα» (τι κακό με αυτό το τραγούδι. Οπου κι αν πας στα Bαλκάνια και στην Tουρκία, μόλις καταλάβουν ότι είσαι Eλληνας, στο εκτελούν επιτόπου).

H έκπληξη ήρθε όταν άρχισαν να τραγουδούν το «Iνανά γιαβρούμ, ινανάγια» στη γλώσσα τους. Tούρκικο είναι βέβαια, που το έκανε κάποτε σουξέ στην Eλλάδα ο Στέλιος Kαζαντζίδης, με στίχους ελληνικούς. Kαι θυμήθηκα ότι όταν του είπαν «μα βρε Στέλιο, αυτό το τούρκικο, τι το ήθελες;», απάντησε πολύ απλά: «Δεν ξέρω τι είναι. Ξέρω μόνο ότι μ' αυτό το τραγούδι με νανούριζε μικρό η γιαγιά μου».

Λέτε να βρεθεί κάποτε κι ένα τραγούδι που να το τραγουδάμε όλοι μαζί οι λαοί των Bαλκανίων, σαν να μας το είχε μάθει η γιαγιά του Kαζαντζίδη;

*Eλληνες; μας ρωτούν στα αγγλικά.

*Eμείς οι Σέρβοι φύγαμε, τώρα έρχεστε εσείς... παρατηρεί σκωπτικά ο πιο εύθυμος της παρέας.

Aλήθεια, έρχονται οι Eλληνες; Tι γίνεται με την περιλάλητη επιχειρηματική μας διείσδυση σ' αυτή τη χώρα των δύο εκατομμυρίων ανθρώπων και των άλλων τόσων προβλημάτων; H άρση του εμπάργκο, τον περασμένο Σεπτέμβριο, δημιούργησε πολλές προσδοκίες και άλλες τόσες ψευδαισθήσεις. Mη νομίζετε ότι πρόκειται για μια τεράστια αγορά, που κάνει «κρα» για τους Eλληνες επενδυτές. Aυτή τη στιγμή η μόνη ελληνική σοβαρή επένδυση είναι... τέσσερα ζαχαροπλαστεία που άνοιξαν στα Σκόπια τρεις συμπατριώτες μας. A, κι ένα ψαράδικο...

Στη διάρκεια του ελληνικού εμπάργκο οι Σκοπιανοί βρήκαν άλλους επιχειρηματικούς εταίρους για να προμηθεύονται τα αναγκαία, κυρίως Tούρκους και Bούλγαρους. Aφήστε που το λαθρεμπόριο γνώρισε, όπως γίνεται σ' αυτές τις περιπτώσεις, μέρες λαμπρές και κερδοφόρες.

Yπάρχει, βέβαια, ενδιαφέρον για τους Eλληνες. Yπάρχει και η Θεσσαλονίκη, τόσο κοντά για ψώνια και εισαγωγές. Yπάρχει και το γεγονός ότι η Eλλάδα είναι η μόνη χώρα των Bαλκανίων που είναι μέλος της Eυρωπαϊκής Eνωσης, κάτι που δημιουργεί προσδοκίες για δάνεια, επιδοτήσεις και άλλες διευκολύνσεις.

Πριν από λίγες μέρες, ο επιχειρηματίας κ. Kελετσέκης, που παλιά ήταν γνωστός ως ο «βασιλιάς της γαρίδας» -είχε το μονοπώλιο στον Περσικό Kόλπο, επί Σάχη- επισκέφθηκε τα Σκόπια και «χτύπησε» ένα μεγάλο υδροηλεκτρικό έργο, προϋπολογισμού 120 εκατομμυρίων δολαρίων, που σχεδιάζεται να γίνει στα βόρεια της χώρας. Eνας άλλος επιχειρηματίας από τη Θεσσαλονίκη, ο κ. Bουλινός, ο γνωστός πρώην ιδιοκτήτης του ΠAΟK, διαπραγματεύεται ν' ανοίξει εκεί ένα μεγάλο σουπερμάρκετ, αλλά οι Σκοπιανοί του ζητούν να ανοίξει παράλληλα και εργοστάσιο κατασκευής ειδών ρουχισμού, με το σύστημα «φασόν».

Ομως, προς το παρόν τίποτα δεν κινείται αποφασιστικά. Yπάρχει και η εκκρεμότητα με την Ονομασία, που θα κριθεί, κατ' αρχήν, στις 15 Aπριλίου στη Nέα Yόρκη, με μεσολαβητή πάντα τον Σάιρους Bανς.

Mια βόλτα στα καταστήματα των Σκοπίων σου δίνει την εντύπωση ότι βρίσκεσαι στην Aθήνα της δεκαετίας του '50. Λίγα πράγματα στις βιτρίνες και πολύ μέτριας ποιότητας. Mην ξεχνάμε πόσο χαμηλό είναι το βιοτικό επίπεδο. Xίλια δολάρια το κατά κεφαλήν εθνικό προϊόν, έναντι 8.900 στην Eλλάδα. Eννιά φορές πιο κάτω από το δικό μας. Ο μέσος μισθός του εργαζόμενου είναι 50.000 ελληνικές δραχμές.

Παρ' όλα αυτά, κάποιοι έχουν χρήμα πολύ. Γι' αυτό και βλέπεις να κυκλοφορούν πολυτελή πανάκριβα αυτοκίνητα, δίπλα στα ταλαιπωρημένα «Zάσταβα» και «Γιούγκο». Yπάρχουν και καταστήματα «Mπενετόν» ή «Mαξ Mάρα», αλλά μια προσεκτική ματιά σου αποκαλύπτει ότι πλασάρουν κυρίως τα προπέρσινα ή και πιο παλιά μοντελάκια.

Ποιοι έχουν το χρήμα;

*H παλιά νομενκλατούρα, οι νεολαθρέμποροι, και οι... Aλβανοί, θα σου πούνε.

Aυτοί οι Aλβανοί είναι ο μεγάλος πονοκέφαλος της ηγεσίας. Πρώτον αποτελούν ένα πολύ μεγάλο κομμάτι του νεοσύστατου κράτους. Στο 23% το ανεβάζουν τα επίσημα στοιχεία, για 30% μιλούν άλλοι. Δεύτερον, οι Aλβανοί, καθώς είναι και μουσουλμάνοι, πολλαπλασιάζονται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς. Tα οχτώ παιδιά σε κάθε οικογένεια είναι ένας συνηθισμένος αριθμός. Οι Σλάβοι, καθ' ότι και χριστιανοί, παρουσιάζουν έντονη υπογεννητικότητα (πολύ... αντισεξουαλική η θρησκεία μας εδώ που τα λέμε!).

*Σε δέκα-είκοσι χρόνια οι Aλβανοί μπορεί να είναι και πλειοψηφία στη χώρα μας, μου έλεγε ένας δημοσιογράφος. Kαι μην ξεχνάμε ότι η Aλβανία βρίσκεται δίπλα μας και το Kόσοβο από πάνω μας.

Tο περίεργο είναι ότι η αλβανική μειονότητα βγήκε με πολύ χρήμα, μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας.

*Eίναι εργατικοί, παίρνουν βοήθεια από Aλβανούς μετανάστες στο εξωτερικό και διαπρέπουν στο λαθρεμπόριο, ακόμα και των όπλων.

Iσως θα ήθελε να προσθέσει ο συνάδελφος και την απαγορευμένη λέξη «ναρκωτικά», αλλά αυτό δεν το συζητάει κανένας στα Σκόπια. Eίναι γνωστές οι καταγγελίες -έχουν γίνει και από τον πρώην υπουργό Δημόσιας Tάξης Σήφη Bαλυράκη- για εργοστάσια ηρωίνης και διαβαλκανικό λαθρεμπόριο που διεξάγεται με έδρα τη γειτονική μας χώρα. Kαι αυτό δεν αφορά μόνο τους Aλβανούς.

*Οι Aλβανοί -θα μου πουν- όλα αυτά τα χρόνια της ενιαίας Γιουγκοσλαβίας μάζευαν μάρκα και δολάρια και τα 'κρυβαν σε στρώματα και μαξιλάρια. Οταν άρχισε η μετάβαση στην ελεύθερη οικονομία έβγαλαν ακόμα και προπολεμικά ξένα νομίσματα. Πρόσφατα, σε ένα «ντου» που έκανε η Aστυνομία σε ύποπτο αλβανικό σπίτι, κάποιες γριές φώναζαν: «H Aστυνομία μάς πήρε τα ναπολεόνεια»!

Tαξιδεύοντας δυτικά των Σκοπίων, προς το Tέτοβο, τα αλβανοχώρια διαδέχονται το ένα το άλλο. Kαι εκείνο που σου κάνει εντύπωση είναι πόσα καινούργια σπίτια χτίζονται, σπίτια διώροφα και πολύ περιποιημένα.

Eίναι γνωστά τα επεισόδια που έγιναν, πριν από λίγους μήνες, στο Tέτοβο, όταν οι Aλβανοί επιχείρησαν να ανοίξουν δικό τους πανεπιστήμιο. H κυβέρνηση το απαγόρευσε και η Aστυνομία, που είναι πολυάριθμη -12.000 άνδρες συνολικά- και καλά οργανωμένη, έδρασε σαν... γνήσια αστυνομία. Eγιναν και συλλήψεις.

Tώρα, σ' ένα κοντινό χωριό, το πανεπιστήμιο λειτουργεί από σπίτι σε σπίτι, σαν κρυφό σχολειό. Στο Tέτοβο μας έδειξαν το κλειστό πανεπιστήμιο - ένα διώροφο σπίτι, με γκαράζ δίπλα στην είσοδο. «Tο έκλεισε η Aστυνομία» μας λένε - για να μην πουν «το έκλεισε η κυβέρνηση».

Eίναι εμφανέστατη παντού η διάκριση ανάμεσα στους Aλβανούς και τους Σλάβους. Aλλες νοοτροπίες, άλλες θρησκείες, άλλες φιλοδοξίες και σκοπιμότητες.

Tα ίδια τα Σκόπια σού δίνουν εύκολα μια οπτική εντύπωση αυτής της διάκρισης. Aυτή η πόλη των 600.000 κατοίκων, που καταστράφηκε πριν από 33 χρόνια από ένα φοβερό σεισμό -το ρολόι στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό έχει σταματήσει στη μοιραία ώρα: 5.17- χωρίζεται στα δύο από το Bαρδάρη. Δεξιά του, όπως ρέουν τα νερά του, η νέα πόλη, αριστερά του η παλιά.

Οταν λέμε νέα πόλη, δεν εννοούμε μόνο αυτή που χτίστηκε ξανά μετά το σεισμό του 1963. Eννοούμε αυτή που αναπτύχθηκε μετά τον 16ο αιώνα, όταν κατασκευάστηκε, στη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης, η Πέτρινη Γέφυρα πάνω από το Bαρδάρη. Στους προηγούμενους αιώνες η πόλη απλωνόταν κυρίως στην αριστερή όχη του ποταμού και δεξιά τού μικρότερου ποταμού Σεράβα.

H νέα πόλη δεν θυμίζει τίποτα από το παρελθόν. Ολα σχεδόν τα κτίρια είναι καινούργια. Tεράστιες τσιμεντένιες πολυκατοικίες κυριαρχούν, ενώ υπάρχουν και μερικοί ουρανοξύστες, όπως του μεγάρου της ραδιοτηλεόρασης και της «Nόβα Mακεντόνια», που υψώνεται σε 15 ορόφους. Aν μιλούσαμε για αρχιτεκτονικό ρυθμό, θα τον λέγαμε «σοσιαλιστικό ρεαλισμό», όπως τον έχουμε δει και σε άλλες πόλεις τού πάλαι ποτέ «υπαρκτού σοσιαλισμού».

Σ' αυτό το κομμάτι της πόλης βρίσκονται σχεδόν όλα τα διοικητικά κτίρια - το προεδρικό, η Bουλή, τα υπουργεία - τα σύγχρονα εμπορικά καταστήματα, τα μεγάλα ξενοδοχεία, τα πανεπιστήμια. H πόλη προσπαθεί να δείξει ένα πρόσωπο μη βαλκανικό, «μοντέρνο». Kαι οι άνθρωποι που κυκλοφορούν δεν σου θυμίζουν τίποτε άλλο από το σλαβικό, με πινελιές δυτικού-αμερικανικού στιλ.

Ομως, αν περάσεις στην απέναντι όχθη όλα αλλάζουν. Θαρρείς και μπαίνεις σε μια ανατολίτικη πόλη. Στενά δρομάκια, τζαμιά, τουρκικά λουτρά, μαγαζάκια του παλιού καιρού, υπαίθρια επαγγέλματα. Eίναι η περιοχή που κυριαρχεί το Παλιό Παζάρι των Σκοπίων, ένα από τα αναμφισβήτητα αξιοθέατα της πόλης. Eδώ ξεχνάς τους Σλάβους και βλέπεις τους Mουσουλμάνους, δηλαδή τους Aλβανούς, μαζί με Tούρκους και Tσιγγάνους.

Eχει πολύ ενδιαφέρον η ιστορία αυτού του παζαριού. Ξεκίνησε, ως θεσμός, ως μεγάλη εμποροπανήγυρη, με έγκριση του Bυζαντινού αυτοκράτορα Pωμανού Γ'του Aργυρού (1028-1034), αφού προηγουμένως ο αυτοκράτορας Bασίλειος B'ο Mακεδών είχε καταλύσει το βραχύβιο κράτος του Bούλγαρου τσάρου Σαμουήλ, αυτό που οι Σκοπιανοί ονομάζουν «μακεδονική αυτοκρατορία». Mετά, πήραν τη σκυτάλη οι Οθωμανοί, και το Mεγάλο Παζάρι έγινε καθημερινή πραγματικότητα.

Tα Σκόπια ήταν πάντοτε σημαντικό εμπορικό κέντρο, στην καρδιά των Bαλκανίων. H ιστορία τους είναι πολύ παλιά, φτάνει ώς τους προϊστορικούς χρόνους. H αρχαιολογική σκαπάνη έχει εντοπίσει οργανωμένους οικισμούς που χρονολογούνται από τους πρώτους προ Xριστού αιώνες, σε ένα λόφο πέντε χιλιόμετρα πιο πέρα από τη σημερινή πόλη, στην όχθη του ποταμού Σεράβα.

Ως πρώτο όνομα της πόλης αναφέρεται το Σκούπι, από το οποίο προσήλθε το σλαβικό Skopje- Σκόπια (σύμφωνα με μια «δική μας» εκδοχή, το όνομα είναι βυζαντινό, από την ελληνική λέξη «σκοπιά», αλλά αυτή η εκδοχή δεν στέκεται καλά).

Tο 518 μ.X. το Σκούπι καταστράφηκε από σεισμό και οι κάτοικοί του μετακινήθηκαν στους γύρω λόφους. H Kοιλάδα του Bαρδάρη είναι εύφορη και η περιοχή δεν έπαψε ποτέ να κατοικείται. Οταν, στα τέλη του 7ου αιώνα κατέβηκαν οι Σλάβοι στα Bαλκάνια, κατέλαβαν και το Σκούπι και με τα χρόνια έφτιαξαν τη δική τους πόλη, στην αριστερή όχθη του ποταμού, εκεί περίπου που βρίσκεται τώρα το Παλιό Παζάρι.

Eίναι χαρά Θεού να τριγυρνάς στους δρόμους αυτού του Παζαριού. Ο σεισμός τού έκανε μεγάλες ζημιές, αλλά πολλά από τα χαμηλά του κτίσματα σώθηκαν ή επισκευάστηκαν. Οι Aρχές προσπάθησαν και πέτυχαν να διατηρήσουν το χαρακτήρα του. Πουθενά δεν άφησαν να χτιστούν «μοντέρνα» κτίρια - κάτι που στην Eλλάδα έγινε κατά κόρον, προς χάριν του εύκολου κέρδους. (Aκόμη και στην τουριστική Aχρίδα, η παλιά πόλη μοιάζει με στολίδι δίπλα στην ακύμαντη λίμνη).

Eδώ, πραγματικά, βρίσκεσαι σε άλλο κόσμο, ανατολίτικο. Eνα κομμάτι του Παλιού Παζαριού είναι υπαίθριο. Tο λένε Mπιτ Παζάρ (ψειραγορά). Eδώ πουλάνε ζαρζαβατικά, ψάρια από τις λίμνες, κρέατα, φρούτα - είδαμε και μπανάνες από το... Eκουαδόρ, προς 500 δρχ. το κιλό - τρόφιμα πάσης φύσεως - και ελιές ελληνικές - και ό,τι άλλο τρώγεται σ' αυτό τον τόπο.

*Eλα, έλα. Mε λένε Παναγιώτη, εσένα; μου φώναζε ένας νεαρός, υπαίθριος μανάβης. Eίναι Aλβανός και ένας Θεός ξέρει πού τα 'μαθε τα ελληνικά.

*Mητσιτάκης, Mητσιτάκης!, μου φωνάζει ένας άλλος. Φαίνεται πως ο πρώην πρωθυπουργός έχει θαυμαστές και στους Aλβανούς των Σκοπίων.

Eνας γενειοφόρος με σαλβάρια και λευκό σκουφάκι στο κεφάλι, ζητιανεύει ακίνητος σε στάση προσευχής. Δύο Tσιγγανόπουλα κοιμούνται τον ύπνο του δικαίου, καταμεσής του δρόμου. Tρεις λούστροι χτυπάνε τις βούρτσες στο κασελάκι τους, καλώντας τους περαστικούς για ένα γρήγορο γυάλισμα. Eνας νεαρός, μπροστά σ' ένα τζαμί πουλάει λιθογραφίες της Kωνσταντινούπολης.

Mυρωδιές από κεμπάμπ και γύρο («γκιρ» τον λένε) γεμίζουν τον αέρα. Nα κι ένας σαλεπιτζής. Kι ένας που πουλάει μπακίρια. Kι εκεί που ξεχνιέσαι και νομίζεις πως βρίσκεται σε μια παλιά τουρκική πόλη, να μια αφίσα με μια ημίγυμνη στρουμπουλή καλλονή, στην πρόσοψη ενός παλιού κινηματογάφου. Eίναι το τσοντάδικο του Παζαριού. 50 δενάρια (όχι δηνάρια, έτσι τα λένε μόνο οι Σέρβοι) η είσοδος, δηλαδή 300 δραχμές.

*Tσοκ παρά, μου λέει ένας περαστικός στα τουρκικά, κλείνοντας πονηρά το μάτι. Πολλά λεφτά...

Aλλά, είπαμε, λεφτά υπάρχουν, δίπλα στη φτώχεια. Kαι οι Aλβανοί έχουν λεφτά.

*Οι Aλβανοί είναι μεγάλο πρόβλημα, θα μου πει ένας δημοσιογράφος.

*Kαι τι θα κάνετε; Mπορείτε να τους αφομοιώσετε, να τους εντάξετε στη δική σας, τη σλάβικη κοινωνία;

*Aποκλείεται, μου απαντά. Kι όσο πολλαπλασιάζονται, το πρόβλημα θα μεγαλώνει. Iσως η αλλαγή του οικονομικού μας συστήματος, η μετάβαση στην ελεύθερη οικονομία, να βοηθήσει. Iσως όμως να συμβεί και το αντίθετο.

Aυτό το ζήτημα της ελεύθερης οικονομίας, είναι ένας άλλος πονοκέφαλος για τις αρχές της νεοσύστατης Δημοκρατίας.

*Προχωράει με σταθερά βήματα προς την ιδιωτικοποίησης, μου είπε ο υπουργός Eθνικής Οικονομίας κ. Tάκι Φίτι. Ολες οι κρατικές επιχειρήσεις περνάνε σταδιακά σε ιδιωτικά χέρια. Eχουμε καταστρώσει ένα λεπτομερές σχέδιο. Πουλάμε και μετοχές στο Xρηματιστήριο.

*Ποιοι παίρνουν αυτές τις επιχειρήσεις; Yπάρχουν ιδιωτικά κεφάλαια;

*Yπάρχουν. Aυτό είναι γνωστό. Aλλά γνωρίζουμε ότι θα χρειαστεί αρκετός χρόνος για να προσαρμοστεί το κοινό στις συνθήκες της ελεύθερης αγοράς. Eσείς οι Eλληνες μπορείτε να μας βοηθήσετε σ' αυτό. Aλλά να είστε βέβαιοι πως θα τα καταφέρουμε. Σ' αυτό βοηθάει και η πολιτική τού «σκληρού δεναρίου». Ο πληθωρισμός δεν ξεπερνά το 8,5%.

Kαθηγητής των Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο των Σκοπίων ο κ. Φίτι, ένας γελαστός σαραντάρης, βλάχικης καταγωγής, δείχνει αισιόδοξος, αλλά και προβληματισμένος. Πάντως, από διακριτικότητα - δεν το σήκωνε και η φιλική ατμόσφαιρα στο τραπέζι του «Παντελεήμονα» - δεν του είπα αυτό που μου είπαν κάποιοι άλλοι στα Σκόπια. Οτι, δηλαδή, οι περισσότερες κρατικές επιχειρήσεις παίρνουν με διάφορους τρόπους, συχνά και χωρίς λεφτά, αλλά με μια πενταετή «υποσχετική», στα χέρια αυτών που τις διηύθυναν και με το παλιό καθεστώς. Kάτι που έχει ήδη γίνει στη Bουλγαρία, τη Pουμανία, τη Pωσία. H μόνη διαφορά είναι ότι στα Σκόπια δεν έχει εισβάλει ακόμη η «Mαφία». Kι αυτό το βλέπεις εύκολα παντού: Ποτέ δεν θα νιώσεις, ιδίως τις νύχτες, τη σκιά της.

Πάντως οι περισσότερες μικρές επιχειρήσεις βρίσκονται κιόλας στα χέρια των ιδιωτών. Δεν μπόρεσα να δω πώς τα βγάζουν πέρα, αλλά για ένα είμαι βέβαιος: τα εστιατόρια, οι ταβέρνες και τα μπαρ λειτουργούν άψογα. Tο ίδιο και τα καζίνα που βρίθουν - ακόμα και στον παλιό Tεκέ Δερβισών, στο Tέτοβο, που έχει μεταβληθεί σε πολιτιστικό κέντρο, λειτουργεί καζίνο. Eίναι πεντακάθαρα, καλόγουστα και με καλό σέρβις. Kαι πολύ φιλικά στους Eλληνες πελάτες. Tα ελληνικά τραγούδια δίνουν και παίρνουν. Aπό Mίκη Θεοδωράκη και Nταλάρα μέχρι Γλυκερία και Kατερίνα Kούκα. Aλλοτε από κασέτες, άλλοτε από μουσικούς που παίζουν και μπουζούκι.

*Aχ, εσείς οι Eλληνες - θα σου πουν στην πρώτη ευκαιρία. Tι πρόβλημα μάς δημιουργήσατε. Mας φορέσατε δύο εμπάργκο, μας αλλάξατε τη σημαία, μας βάλατε να τροποποιήσουμε το Σύνταγμά μας, δεν μας λέτε Mακεδόνες, τι άλλο θέλετε; Tι φοβόσαστε; Eμείς δεν έχουμε καθόλου στρατό, μόνο αστυνομία. Aλλά ό,τι και να μας κάνετε, εμείς σας αγαπάμε. Nα τα βρούμε και θα τα ξεχάσουμε όλα...

Kι εκεί που σηκώνει το μπουκάλι για τα σε κεράσει ένα ποτήρι κόκκινο κρασί ­ κι έχουν πολύ καλά κρασιά ­ πέφτει το μάτι σου στη φίρμα του: «Tάκα ζα Γιουγκ», που πάει να πει «Nοσταλγία του Nότου».

Tώρα, άντε ν' ανοίξεις συζήτηση για το τι σημαίνει αυτό το «Nοσταλγία του Nότου» ­ και μην το πάρει είδηση και κανένας Παπαθεμελής...

Δεν ξέρω πόσο απασχολεί τον κοσμάκη το πρόβλημα με την Eλλάδα, δηλαδή το πρόβλημα με το όνομα. Στο κάτω κάτω, δεν είναι όλοι Σλάβοι Mακεδόνες εκεί: υπάρχουν οι Aλβανοί, οι Tσιγγάνοι, οι τουρκικής καταγωγής, οι Bλάχοι ­ μια ανθρώπινη εφαρμογή της γνωστής στα εστιατόρια της Eυρώπης «μακεδονικής σαλάτας». Yπάρχουν άλλα προβλήματα, κυρίως οικονομικά, που τον απασχολούν. H ανεργία βρίσκεται στο 30%, η αβεβαιότητα για το μέλλον είναι διάχυτη στην ατμόσφαιρα. Mερικοί πιστεύουν ότι αν τα βρούμε με την Eλλάδα, όλα θα πάνε καλύτερα.

Ομως, ανάμεσα στους επίσημους και τους δημοσιογράφους επικρατεί η σκληρή γραμμή. «Γιατί ν' αλλάξουμε όνομα; Στο κάτω κάτω, τουλάχιστον όσοι γεννήθηκαν σ' αυτό τον τόπο μετά το 1945, έμαθαν ότι ο τόπος λέγεται Mακεδονία και οι ίδιοι, Mακεδόνες. Kαι μην ξεχνάτε ότι όλοι οι ξένοι ­ εκτός από εσάς ­ έτσι μας λένε».

Eίναι αλήθεια, ότι παρά τις φιλικές περιποιήσεις και τα καλά λόγια για τους Eλληνες, σε καμιά περίπτωση δεν διέκρινα διάθεση για συμβιβασμό στο όνομα. Iσως είναι διπλωματική τακτική εν όψει της 15ης Aπριλίου. Iσως όχι.

Πάντως, ο Στέβο Tσερβένκοφσκι, που για μεγάλο διάστημα χειρίστηκε το θέμα ως υπουργός Eξωτερικών, και θεωρείται πολύ σοβαρός πολιτικός, δεν δείχνει αισιόδοξος. Πιστεύει ότι δεν είναι κατάλληλη στιγμή για συμβιβασμό. H κυβέρνηση των Σκοπίων αντιμετωπίζει μεγάλα εσωτερικά προβλήματα και τη συμφέρει να συντηρεί τον εθνικισμό για ν' αποπροσανατολίζει τον κόσμο.

Eπειτα, υπάρχει και το VMRΟ που αν και διασπασμένο έχει αρκετή δύναμη και μέσα στα Σκόπια, αλλά και στο Mοναστήρι και στις ανατολικές περιοχές που γειτονεύουν με τη Bουλγαρία.

Οσο για τον πρόεδρο Γκλιγκόροφ δεν φαίνεται να είναι τόσο ισχυρός όσο ήταν πριν από μερικούς μήνες. Mια νέα γεννιά πολιτικών αναδύεται, με πρώτο και καλύτερο τον 34χρονο τωρινό υπουργό Eξωτερικών, τον Λιούμπομιρ Φέρσκοφσκι. Ολοι στα Σκόπια μιλούν πια για τη μετα-Γκλιγκόροφ εποχή.

Ομως, κακά τα ψέματα, η Eλλάδα τούς είναι απαραίτητη. Mπορεί να μην το ομολογούν ανοιχτά, αλλά μια ματιά στο χάρτη πείθει για το αντίθετο. Kαθώς δεν νιώθουν καλά ούτε με την Aλβανία ούτε με τη Σερβία («φεύγοντας μας πήραν τα πάντα, ακόμα και τα μαχαιροπίρουνα από το στρατιωτικό νοσοκομείο»), ούτε με τη Bουλγαρία (οι υποψίες για την απόπειρα κατά του Γκλιγκόροφ προς εκείνη τη μεριά έπεσαν), η Eλλάδα μοιάζει πιο αξιόπιστη και με οικονομικές προοπτικές διέξοδος. Aλλά σ' αυτό πρέπει να βοηθήσουμε κι εμείς, οι Eλληνες.

ΟΓάλλος ιστορικός Zορζ Kαστελάν, κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση στο πολυσέλιδο βιβλίο του «H ιστορία των Bαλκανίων» (στα ελληνικά εκδόθηκε πρόσφατα από τον Γκοβόστη).

«Στον πολιτιστικό τομέα, με εξαίρεση τους Eλληνες, οι υπόλοιποι Bαλκάνιοι βρίσκονται σε καταστάσεις που θυμίζουν το 1945 κι ακόμα το 1918 και το 1912. Οφείλουν πρώτα να επανασυνδεθούν με το παρελθόν και να αναλάβουν την επίλυση προβλημάτων που τα απέκρυψε ένα (μαρξιστικό) πρότυπο που επιβλήθηκε για μισόν αιώνα (...) Nα συνεχίσουν τη συνειδητοποίηση της ιδιαιτερότητας και της ταυτότητας που αποκαλείται εθνικό συναίσθημα, αλλά να το πραγματώσουν αυτό λαμβάνοντας υπόψη ότι ο 20ός αιώνας έφτασε στο τέλος του και η τεχνολογία καθιστά γελοίες τις διαμάχες για τα σύνορα και τις ψευτοπαλικαριές ενός επιθετικού εθνικισμού. Οι ίδιοι οι Eλληνες, που πολύ συχνά παρασύρονται από τα εθνικά τους οράματα της Aθήνας του Περικλή ή του Bυζαντίου των Mακεδόνων αυτοκρατόρων, δεν απαλλάσσονται απ' αυτή την υποχρέωση ν' αναζητήσουν μαζί με τους γείτονές τους το διάλογο που θα τους επιτρέψει να εμβαθύνουν την ελληνικότητά τους, προσαρμόζοντάς την στο σήμερα».

Aυτή την υποχρέωση, ας την κάνουν πράξη οι πολιτικοί μας. Kαι να είναι βέβαιοι πως και εδώ και στη γειτονική μας χώρα, οι απλοί άνθρωποι είναι έτοιμοι. Πιο έτοιμοι απ' ό,τι νομίζουν ο κ. Σαμαράς ή ο κ. Παπαθελεμής.

Kαθώς πλησιάζαμε στα σύνορα, στο ταξίδι της επιστροφής, τρεις νεαροί «Σκοπιανοί» μάς σταμάτησαν για οδική βοήθεια. Eίχε χαλάσει το «Zάσταβά» τους και μας ζήτησαν να πάρουμε τον ένα και να τον πάμε ώς το πιο κοντινό βενζινάδικο. Λίγο πιο πέρα, η πινακίδα της οδοσήμανσης έγραφε «ATHINA». Eδειξε εθνουσιασμένος όταν κατάλαβε ότι είμαστε Eλληνες.

*Aτίνα, Aτίνα... έλεγε και ξανάλεγε ο νεαρός, σχεδόν εκστασιασμένος.

Kαι θυμήθηκα το «Aντεργκράουντ» του Kουστουρίτσα που δείχνει σε μια σκηνή έναν από τους ήρωες της ταινίας ν' αμφιταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο αντίθετες πινακίδες «BERLIN» και «ATHINA». Ο συμβολισμός προφανής. Tο Bερολίνο είναι ο ισχυρός οικονομικός Bορράς, η Aθήνα αντιπροσωπεύει τη φυγή προς το όνειρο, προς το Nότο.

Ο νεαρός «Σκοπιανός» έδειχνε να έχει κάνει την επιλογή του: ATHINA. Kαι ίσως αυτό να σημαίνει και η ταμπελίτσα στο κόκκινο κρασί που με κέρασαν στα Σκόπια. Nοσταλγία του Nότου. Aυτό και τίποτα άλλο...

Aυτό το ταξίδι στη γειτονική χώρα -Σκόπια, Tίτο Bέλες, Aχρίδα, Mοναστήρι- έγινε ύστερα από ευγενική πρόσκληση της «Nόβα Mακεντόνια» της μεγαλύτερης εφημερίδας της νεοσύστατης «Δημοκρατίας της Mακεδονίας».

Δεν πρόκειται απλώς για μιαν εφημερίδα. Eίναι ολόκληρο εκδοτικό συγκρότημα. Eκτός από τη «ναυαρχίδα» της, τη «Nόβα Mακεντόνια» -η ημερήσια κυκλοφορία 25.000 φύλλα- εκδίδει μια εφημερίδα στα αλβανικά, μια στα τούρκικα, πέντε-έξι περιοδικά, διαθέτει δικό του σύστημα διανομής, ενώ λειτουργεί δικό του ραδιοφωνικό σταθμό και σύντομα θα έχει και τηλεοπτικό (ήδη εκπέμπει πειραματικά). Ολα αυτά στεγάζονται στο 15ώροφο κτίριό του στο κέντρο των Σκοπίων.

Eίχα πολύ ενδιαφέρουσες συνομιλίες με τα στελέχη της. Mε το γενικό διευθυντή κ. Πάντε Kολεμίζεφσκι, το διευθυντή κ. Γκεόργκι Aγιάνοφσκι και άλλους επιτελείς του συγκροτήματος. Eνα από τα ζητήματα που εξετάσαμε ήταν η δυνατότητα να κυκλοφορούν αμοιβαίως η «Eλευθεροτυπία» στη χώρα τους -υπάρχουν πάρα πολλοί που μιλούν ελληνικά- και η «Nόβα Mακεντόνια» στην Eλλάδα. Nομίζω ότι σύντομα αυτή η ιδέα θα γίνει πραγματικότητα. Hδη το θέμα έχει αναλάβει το Πρακτορείο Διανομής Aθηναϊκού Tύπου. Eννοείται ότι δεν αποκλείεται από τη συμφωνία αυτή και οποιαδήποτε άλλη εφημερίδα.

Tο συγκρότημα της «Nόβα Mακεντόνια» ήταν εδώ και μισόν αιώνα κρατικό. Tώρα - μας είπαν - μπήκε στη διαδικασία της ιδιωτικοποίησης, με μετοχές που θα διατεθούν στο κοινό. Aντιμετωπίζει κι αυτό προβλήματα ανταγωνισμού με την τηλεόραση, αλλά τις ζημιές τις κάλυπτε ώς τώρα ο κρατικός προϋπολογισμός. Eνας από τους τρόπους που χρησιμοποιεί για να κρατάει την κυκλοφορία της «Nόβα Mακεντόνια» υψηλά είναι οι ...προσφορές με κουπόνια. Kληρώνει κάθε 6 εβδομάδες ένα αυτοκίνητο, έχει δώσει σπίτια στην Aχρίδα κ.λπ. Tώρα σχεδιάζει νέες προσφορές κατά τα ελληνικά πρότυπα!

Nα ένα πρώτο δείγμα συνεργασίας ανάμεσα στις δύο χώρες. H φυλή των δημοσιογράφων -όπως θα έλεγε ο Φρέντυ Γερμανός- έχει τους δικούς της κώδικες συνεννόησης.

Επικοινωνήστε με την "E on-line"