Στις συμπληγάδες των αναγκαστικών νόμων και των διαταγμάτων της χούντας εξακολουθούν να δοκιμάζονται, 25 χρόνια μετά την κατάρρευση της δικτατορίας, σημαντικά ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα των ελλήνων πολιτών. Δύο από τα πλέον βασικά «νομοθετικά κείμενα» που ρυθμίζουν θεμελιώδη δικαιώματα μιας δημοκρατικής πολιτείας, ο τρόπος άσκησης του δικαιώματος του συνέρχεσθαι και του αναφέρεσθαι στις αρχές, καθορίστηκαν εκείνη την ανελεύθερη περίοδο και παραμένουν έως σήμερα σε ισχύ!

Την ίδια στιγμή, εκατοντάδες άλλα αναγκαστικά «νομοθετήματα» της χούντας εξακολουθούν να ισχύουν ακόμη και σήμερα, ρυθμίζοντας σχέσεις ιδιωτικού και δημοσίου δικαίου. Βασικοί νόμοι στους οποίους στηρίζονται δικαστικές αποφάσεις και απονέμουν δίκαιο αποτελούν «νομοθετικά κείμενα» της δικτατορίας.

Για του λόγου το αληθές, ένα από το πιο σημαντικά κείμενα για την πορεία των οικονομικών του ελληνικού κράτους, ο κώδικας είσπραξης των δημοσίων εσόδων, ο γνωστός μας ΚΕΔΕ, που ρυθμίζει τις διαδικασίες είσπραξης των απαιτήσεων που έχει το κράτος από τους πολίτες του, είναι «δημιούργημα» της χούντας.

Την εποχή της δικτατορίας, εξάλλου, καθορίστηκαν το πλαίσιο για τις αναγκαστικές απαλλοτριώσεις υπέρ του Δημοσίου, οι βασικοί κανόνες που διέπουν την υπερωριακή εργασία των μισθωτών αλλά και οι διατάξεις για τα τυχερά παιχνίδια.

Επί χούντας τέθηκε σε ισχύ και ο κώδικας πολιτικής δικονομίας, που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται έκτοτε, όλες οι αστικές δίκες στην Ελλάδα.

Μια πρόσφατη καταμέτρηση έδειξε ότι περίπου 400 αναγκαστικοί νόμοι και νομοθετικά διατάγματα, διαφόρων τύπων και εκδοχών, καθώς και άλλες περίπου 300 αποφάσεις χουντικών υπουργών βρίσκονται ώς τις ημέρες μας σε ισχύ και ρυθμίζουν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, τις έννομες σχέσεις.

Κι αυτό, μόνο και μόνο γιατί δεν εξεδόθησαν, μετά τη μεταπολίτευση, νέοι νόμοι για τα θέματα αυτά, που να τους καταργούν.

Αρκετά από τα αναγκαστικά αυτά νομοθετήματα, βέβαια, έχουν υποστεί πολλές τροποποιήσεις τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, το αρχικό τους κείμενο εξακολουθεί να αποτελεί τη βάση της ρύθμισης. Το ίδιο το Σύνταγμα του 1975, εξάλλου, με σειρά μεταβατικών διατάξεων που θέσπισε, αναγνώρισε ορισμένα από τα νομοθετικά έργα της χούντας.

H ρύθμιση

H ρύθμιση σύμφωνα με διάταξη του άρθρου 112 του συντάγματος, όσα νομοθετήματα και υπουργικές αποφάσεις της προηγούμενης περιόδου δεν αντίκεινται στο σύνταγμα εξακολουθούν να ισχύουν έως ότου αντικατασταθούν με νόμο. Ποιος ήταν ο λόγος της ρύθμισης;

«Μια βασική αρχή του δημοσίου δικαίου, η αρχή της συνέχειας του κράτους», εξηγεί στην «Κ.Ε.» ανώτατος δικαστικός λειτουργός. Ο ίδιος σπεύδει μάλιστα να υπερθεματίσει ότι ορισμένα από τα χουντικά νομοθετήματα, όπως για παράδειγμα ο Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας, αποδείχθηκαν ιδιαιτέρως σημαντικά και χρήσιμα στη ρύθμιση της διαδικασίας.

Αλλά εάν για διατάγματα της δικτατορίας το δημοκρατικό έλλειμμα μπορεί να θεωρηθεί μικρό, δεν συμβαίνει το ίδιο και με τα δύο «θεσμικά» διατάγματα που συνδέονται άμεσα με σημαντικά ατομικά δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται από το σύγχρονο ελληνικό σύνταγμα.

Το δικαίωμα των πολιτών να συγκεντρώνονται ήσυχα και άοπλα και να διαδηλώνουν τα αιτήματά τους εξακολουθεί να υπόκειται στις διατάξεις του Ν.Δ. 791/1971. Πρόκειται για νομοθέτημα που έλκει την καταγωγή του κατευθείαν από τη μεταξική δικτατορία!

Το δικαίωμα των πολιτών να αναφέρονται -σύμφωνα με το άρθρο 20 του συντάγματος - στις κρατικές αρχές εξακολουθεί έως σήμερα να ρυθμίζεται από τις βασικές διατάξεις του υπ' αριθμόν 796/1970 νομοθετικού διατάγματος περιλαμβάνει συνολικά 10 άρθρα.

«Φυσικά και αποτελεί παράδοξο φαινόμενο να παραμένουν σε ισχύ τέτοια απολιθώματα», τονίζει ο συνταγματολόγος, βουλευτής της Ν.Δ., Προκόπης Παυλόπουλος, ειδικά, όπως λέει, «όταν για άλλα θέματα, ήσσονος σημασίας, έχουν υπάρξει πολυτελέστατες ρυθμίσεις».

Με το θέμα των δημοσίων συγκεντρώσεων ασχολήθηκε και η εισαγγελία του Αρείου Πάγου. Ο αντεισαγγελέας του δικαστηρίου Βασ. Παπαδάκης γνωμοδότησε προς το υπουργείο Δημόσιας Τάξης ότι οι βασικές διατάξεις του διατάγματος της χούντας είναι συνταγματικές.

–Με τις απαντήσεις που έδωσε μάλιστα στα ερωτήματα του υπουργείου, ουσιαστικά άναψε το «πράσινο φως» για την επιβολή ακόμη αυστηρότερων περιορισμών από την αστυνομία εις βάρος των διαδηλωτών.

–Είναι χαρακτηριστικό ότι η οδική κυκλοφορία κρίνεται υπέρτερο δικαίωμα απ' αυτό της συγκέντρωσης και διαδήλωσης, ενώ τίθεται ουσιαστικά υπό πλήρη απαγόρευση ο αποκλεισμός εθνικών δρόμων και κεντρικών οδικών αρτηριών.

«Eμφυτη φοβία»

Ο κ. Παυλόπουλος, αντιθέτως, θεωρεί ότι πολλές από τις διατάξεις του επίμαχου διατάγματος είναι κατάφωρα αντισυνταγματικές και κατηγορεί την πολιτεία για «έμφυτη φοβία» απέναντι σε όποια προσπάθεια αλλαγής:

«Είναι προφανές», τονίζει, ότι η πολιτεία θέλει να κρατά στα χέρια της ορισμένες δυνατότητες, για να τις χρησιμοποιεί ανάλογα με τις περιστάσεις. Φαίνεται ότι υπάρχουν νόμοι που της είναι ιδιαιτέρως χρήσιμοι».

«Οι κυβερνήσεις φαίνεται ότι βολεύονται με τις ρυθμίσεις αυτές και δεν δηλώνουν ιδιαιτέρως πρόθυμες να τις αλλάξουν. Αφενός για να μη διαταράξουν τα πνεύματα σε ένα τόσο ευαίσθητο θέμα και αφετέρου για να μπορούν να κάνουν χρήση των πράγματι αυστηρών διατάξεων κατά βούληση», παρατηρεί ανώτατος εισαγγελικός λειτουργός.

Πράγματι, όλες οι δημοκρατικές κυβερνήσεις, επί 25 ολόκληρα χρόνια, δεν βρήκαν χρόνο να ασχοληθούν σοβαρά με την αναμόρφωση του θεσμικού πλαισίου των δημοσίων συγκεντρώσεων.

Τις δύο φορές που στο παρελθόν, μία φορά ο Μένιος Κουτσόγιωργας και μία ο Κων. Μητσοτάκης, επεχείρησαν να συντάξουν έναν σύγχρονο, κατά την άποψή τους βεβαίως, εκτελεστικό νόμο του συντάγματος για το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, δεν ολοκλήρωσαν το έργο τους.

Οσον αφορά το χουντικό «απολίθωμα», που ρυθμίζει ακόμη ορισμένες λεπτομέρειες για το δικαίωμα των πολιτών να αναφέρονται στις δημόσιες αρχές, αποτελεί, όπως παρατηρεί ο κ. Παυλόπουλος, περισσότερο «ένα απαρχαιωμένο παρά ένα επικίνδυνο θεσμικά κείμενο».

Tο απόρρητο

Για το δικαίωμα των πολιτών να απευθύνονται προς τις αρχές και τις υποχρεώσεις των οργάνων της πολιτείας έχουν εκδοθεί έως σήμερα δύο ακόμη νομοθετήματα:

Ο νόμος 1943/91, επί υπουργίας Μ. Εβερτ, καθώς και ο πρόσφατος Κώδικας Διοικητικής Διαδικασίας. Ομως, παρ' όλα αυτά, εξακολουθούν να παραμένουν σε ισχύ διατάξεις του χουντικού διατάγματος.

Είναι δε χαρακτηριστικό ότι από το 1970, με το νομοθετικό διάταγμα 792, η χούντα, ένα κατ' εξοχήν ανελεύθερο καθεστώς, καθιέρωσε διατάξεις για το απόρρητο των επιστολών!

Πέρα από τα συνταγματικού ενδιαφέροντος χουντικά υπολείμματα, το ισχύον νομοθετικό μας οπλοστάσιο διατηρεί ακόμη στις «εφεδρείες» του σημαντικό αριθμό δικτατορικών κειμένων.

Ας δούμε αναλυτικά τα πιο σημαντικά από αυτά:

- Το Ν.Δ. 118/73 ρυθμίζει ακόμη και σήμερα θέματα φορολογίας από κληρονομιές και δωρεές. Είναι ένα από τα νομοθετήματα που χρησιμοποιούνται αρκετά συχνά στα διοικητικά δικαστήρια.

- Τα τυχερά παιχνίδια αποτελούν προνομιακό πεδίο δράσης των ανελεύθερων καθεστώτων... Μετά τη δικτατορία Μεταξά, στο θέμα παρενέβη με νέα ρύθμιση, το 1971, η χούντα του Παπαδόπουλου.

- Το Ν.Δ. 365/1974 αφορά τον Κώδικα Είσπραξης Δημοσίων Εσόδων, τον γνωστό ΚΕΔΕ, και είναι επίσης ένα από διαδεδομένα «εργαλεία» δουλειάς στα διοικητικά δικαστήρια. Πρόκειται για έργο της χούντας του Ιωαννίδη.

- Ο Α.Ν. 44/1967 είναι ο γνωστός σε Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας. Πρόκειται για έναν κώδικα που είχε ετοιμασθεί από πολύ πριν, τροποποιήθηκε το 1971 και αποτελεί βασικό νομοθέτημα για τη λειτουργία των πολιτικών δικαστηρίων.

- Το Ν.Δ. 515/1970, σχετικά με τις ώρες απασχόλησης των μισθωτών, τα όρια αμοιβής και την υπερωριακή εργασία.

- Kαθορίστηκαν οι βασικές διατάξεις που διέπουν τις αναγκαστικές απαλλοτριώσεις.

- Με συνοπτικές διαδικασίες ορίστηκαν επίσης οι διατάξεις του Κώδικα Δημοσίου Ναυτικού Δικαίου (Ν.Δ. 187/73), για θέματα σχετικά με τα λιμάνια, τις ναυτολογήσεις και τις επιθεωρήσεις.

- Η χούντα με αναγκαστικό νόμο (380/1968) καθιέρωσε ως υποχρεωτική αργία την 1η Μαΐου.

- Με άλλη ρύθμιση (Α.Ν. 86/1967) επιβλήθηκαν πρόστιμα και κυρώσεις σε όσους καθυστερούν την καταβολή και απόδοση εισφορών στους οργανισμούς κοινωνικής ασφάλισης.

- Το 1969 τέθηκε σε ισχύ ο Δασικός Κώδικας, ενώ αλλοι αναγκαστικοί νόμοι διέπουν το καθεστώς των ομαδικών απολύσεων.

- Ενα από τα πολλά επιμελητήρια που ίδρυσε η χούντα ήταν και το Γεωτεχνικό, ενώ με άλλο διάταγμα όρισε τις προϋποθέσεις ίδρυσης φιλανθρωπικών σωματείων.

- Από το 1973 φαίνεται ότι έλκουν την καταγωγή τους οι διατάξεις για την εξωτερική φρούρηση των φυλακών από την αστυνομία. Η ρύθμιση για την ίδρυση ειδικού σώματος δεν έχει προχωρήσει...

- Το άκρον άωτον της υποκρισίας αποτελούν οι διατάξεις του Ν.Δ. 281/1968 για τις δαπάνες και τη λειτουργία χώρων υποδοχής πολιτικών φυγάδων. Οι διατάξεις αυτές φαίνεται ότι ισχύουν ακόμη!

- Επί χούντας ιδρύθηκε ο ΟΣΕ με τη σύγχρονη ονομασία του, καθώς και το Ταμείο Χρηματοδότησης Δικαστικών Κτιρίων, το γνωστό ΤΑΧΔΙΚ.

- Με διάταγμα της χούντας ορίστηκαν οι προϋποθέσεις για την ιατρική εξέταση των οδηγών.

- Με νομοθετικό διάταγμα οργανώθηκαν το 1970 και λειτούργησαν τα ταχυδρομεία.

- Ο ασφαλιστικός οργανισμός των δημοσιογράφων, ο δικός μας ΕΔΟΕΑΠ, συστήθηκε με αναγκαστικό νόμο στο τέλος του 1967.

- Ως το 1995 ίσχυε ακόμη ο περίφημος 802/71, ο νόμος περί ευθύνης υπουργών, με βάση τον οποίο έγιναν οι δύο μεγάλες δίκες στο Ειδικό Δικαστήριο την περίοδο 1990-1992.