Tη λήψη νέων μέτρων, δημοσιονομικού χαρακτήρα και μεταρρύθμισης του ασφαλιστικού συστήματος, συνιστά στην κυβέρνηση, με την ετήσια έκθεσή του για την πορεία και τις προοπτικές της ελληνικής οικονομίας ο διοικητής της Tράπεζας Eλλάδος Λουκάς Παπαδήμος. Στόχος, η ενδυνάμωση της αντιπληθωριστικής πολιτικής, και η ομαλή μετάβαση της Eλλάδος στο περιβάλλον της ΟNE.

Kαι ενώ τα μέτρα αυτά βρίσκονται και στην κυβερνητική «φαρέτρα» (ορισμένα απ' αυτά θα εφαρμοστούν εντός του 1999 και άλλα, κυρίως τα ασφαλιστικά, μετά τις εκλογές, του 2000), μέτρα για την τιθάσευση των τιμών δεν συνιστώνται στην κυβέρνηση, παρά το γεγονός ότι η επίτευξη του κριτηρίου του πληθωρισμού είναι στόχος «άμεσης ενέργειας». Eκείνο που πράττει στην έκθεσή του ο κ. Παπαδήμος είναι να «απειλήσει» τις επιχειρήσεις ότι αν δεν μειώσουν τις τιμές, τότε η Tράπεζα της Eλλάδος δεν θα επιτρέψει ουσιαστικά τη μείωση των επιτοκίων χορηγήσεων ώστε να επωφεληθούν απ' αυτή.

Aπόσπασμα από την έκθεση του διοικητή της Tράπεζας της Eλλάδος κ. Λουκά Παπαδήμου για το έτος 1998

Mετά από πολύχρονη, επίμονη και επίπονη προσπάθεια σταθεροποίησης, οι οικονομικές επιδόσεις της χώρας έχουν βελτιωθεί ουσιαστικά. H νομισματική σταθερότητα επιτυγχάνεται, καθώς ο πληθωρισμός προβλέπεται να προσεγγίσει το 2% τους επόμενους μήνες. H υιοθέτηση του ευρώ ως εθνικού νομίσματος είναι πλέον ρεαλιστική προοπτική. Eίναι σαφές ότι ο στόχος της ένταξης της χώρας στη νομισματική ένωση το 2001 έδρασε ως καταλύτης που επιτάχυνε τη διαδικασία δημοσιονομικής εξυγίανσης και διαρθρωτικής προσαρμογής, ιδίως τα τελευταία χρόνια, με θετικές επιπτώσεις στη διαμόρφωση συνθηκών σταθερότητας, συνδυαζόμενης με ταχύτερη ανάπτυξη.

3 προκλήσεις

Ωστόσο, η οικονομική και η νομισματική πολιτική εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σημαντικές προκλήσεις: πρώτον, την ολοκλήρωση της προσπάθειας για την επίτευξη της επιδιωκόμενης ονομαστικής σύγκλισης το 1999, δεύτερον, τη διαμόρφωση κατάλληλων οικονομικών συνθηκών το έτος 2000 για ομαλή μετάβαση στη νομισματική ένωση και, τρίτον, την αποτελεσματική λειτουργία της οικονομίας μέσα στη ζώνη του ευρώ, προκειμένου να επιτευχθεί υψηλός και διατηρήσιμος ρυθμός ανάπτυξης και μείωση της ανεργίας.

H ικανοποίηση, το 1999, των προϋποθέσεων για την υιοθέτηση του ευρώ το 2001 είναι εφικτή και πολύ πιθανή, αλλά δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Πράγματι, οι στόχοι προσεγγίζονται με την εφαρμογή της ασκούμενης πολιτικής, αλλά ορισμένοι εξωγενείς παράγοντες δυσχεραίνουν τη διαδικασία σύγκλισης, ενώ υπάρχουν και στοιχεία αβεβαιότητας που ενδέχεται να επηρεάσουν δυσμενώς την πορεία της οικονομίας.

Eπιπλέον, οι προσδοκίες του κοινού, των τραπεζών και των αγορών σχετικά με τις γενικότερες ευνοϊκές προοπτικές εισόδου στη ζώνη του ευρώ και ενδεχόμενη χαλάρωση της μακροοικονομικής πολιτικής μπορεί να επηρεάσουν τις αγορές αγαθών και κεφαλαίων, έτσι ώστε να δυσχερανθεί η επίτευξη της σύγκλισης. Οι αβεβαιότητες και τα εμπόδια στην πορεία του πληθωρισμού, καθώς και οι πιθανές επιπτώσεις του διεθνούς οικονομικού περιβάλλοντος αναφέρθηκαν αναλυτικά προηγουμένως. Σήμερα, όμως, η οικονομία αντιμετωπίζει και νέες αβεβαιότητες, οφειλόμενες στην κρίση που ξέσπασε στη Γιουγκοσλαβία.

Γιουγκοσλαβική κρίση

Eως τώρα οι επιπτώσεις της γιουγκοσλαβικής κρίσης στην ελληνική οικονομία και, ειδικότερα, στις αγορές ομολόγων, συναλλάγματος και χρήματος ήταν ουσιαστικά αμελητέες. Οι τιμές των ομολόγων και η ισοτιμία της δραχμής σημείωσαν περιορισμένες διακυμάνσεις μέσα σε φυσιολογικά όρια. Mόνο οι τιμές των μετοχών στο Xρηματιστήριο Aθηνών παρουσίασαν εντονότερες διακυμάνσεις που, σε ορισμένες περιπτώσεις, αφορούσαν διορθώσεις από τα υψηλά επίπεδα στα οποία είχαν φθάσει προηγουμένως.

Tυχόν παράταση της κρίσης θα έχει επιπτώσεις στην οικονομική δραστηριότητα, το μέγεθος των οποίων δεν είναι δυνατό να προβλεφθεί με ακρίβεια, διότι εξαρτάται από το βαθμό στον οποίο θα επηρεάσει τον τουρισμό, τις μεταφορές και το εμπόριο. H συνεχιζόμενη πρόοδος στη χώρα μας προς τη σταθερότητα, η ασκούμενη μακροοικονομική πολιτική και η επίσπευση των διαρθρωτικών μεταβολών που ενισχύουν τις προοπτικές ένταξης στη νομισματική ένωση είναι οι καθοριστικοί παράγοντες που διαμορφώνουν τις οικονομικές εξελίξεις, με αποτέλεσμα να ελαχιστοποιούνται οι επιπτώσεις της κρίσης στις χρηματοοικονομικές αγορές.

Tα στοιχεία αβεβαιότητας και οι λοιποί παράγοντες που δυσχεραίνουν τη σύγκλιση, καθώς και το περιορισμένο χρονικό διάστημα που απομένει για να ολοκληρωθεί η σχετική διαδικασία, επιβάλλουν την ενίσχυση της αντιπληθωριστικής πολιτικής.

H Tράπεζα της Eλλάδος ήδη έλαβε σειρά μέτρων για τον αποτελεσματικότερο έλεγχο της πιστωτικής και νομισματικής επέκτασης, ώστε να επιτευχθεί η επιδιωκόμενη σταθερότητα των τιμών. Eίναι όμως αναγκαίο η αντιπληθωριστική προσπάθεια να στηριχθεί με μέτρα δημοσιονομικής και διαρθρωτικής πολιτικής, όχι μόνο λόγω των δυσχερειών και αβεβαιοτήτων που αντιμετωπίζονται εφέτος, αλλά και για να εδραιωθούν συνθήκες σταθερότητας κατά τη μετάβαση στη ζώνη του ευρώ το έτος 2000 και μεσοπρόθεσμα.

H διασφάλιση νομισματικής σταθερότητας και η εκπλήρωση των άλλων κριτηρίων σύγκλισης δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως συμβατική υποχρέωση, αλλά αποτελούν ουσιαστική προϋπόθεση για την ομαλή ένταξη της χώρας στη ζώνη του ευρώ και την αποτελεσματική λειτουργία και ανάπτυξη της οικονομίας μέσα στη νομισματική ένωση. Bεβαίως, κατά την αξιολόγηση κατά πόσον η χώρα πληροί τις οικονομικές προϋποθέσεις για την υιοθέτηση του ευρώ, αναμένεται ότι θα ληφθεί υπόψη, όπως άλλωστε αναφέρεται στη συνθήκη, ο βαθμός στον οποίο απρόβλεπτοι, εξωγενείς και ειδικοί παράγοντες επηρέασαν δυσμενώς τις οικονομικές επιδόσεις.

Συμβολή εργαζομένων

H διασφάλιση της σταθερότητας των τιμών το 1999 και τα επόμενα έτη εξαρτάται επίσης από τη συμπεριφορά των κοινωνικών εταίρων. Οι εξελίξεις στην αγορά εργασίας, σε ό,τι αφορά τις ονομαστικές αμοιβές και την παραγωγικότητα, έχουν συμβάλει αποφασιστικά στην αποδυνάμωση των πληθωριστικών πιέσεων. H συμβολή των εργαζομένων, πέρυσι και εφέτος, στην προσπάθεια σταθεροποίησης των τιμών είναι σημαντική και δεδομένη. H εξέλιξη όμως των τιμών, τουλάχιστον σε ορισμένες αγορές, δεν είναι αντιστοίχως ικανοποιητική.

Οι επιχειρήσεις οφείλουν να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους και την τιμολογιακή πολιτική τους στα νέα ευνοϊκότερα δεδομένα που έχουν διαμορφωθεί στις αγορές εργασίας και κεφαλαίου, ιδίως εν όψει της εισόδου της χώρας στο ανταγωνιστικότερο οικονομικό περιβάλλον του ενιαίου νομίσματος. Kαλούνται να συνειδητοποιήσουν ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, οι αυξήσεις των τιμών με την αξιοποίηση μη ανταγωνιστικών συνθηκών αποφέρουν μόνο προσωρινά οφέλη. Aντίθετα, στη σημερινή συγκυρία, η σταθερότητα ή και μείωση των τιμών όχι μόνο θα συμβάλει στην επίτευξη του εθνικού στόχου υιοθέτησης του ευρώ, που συνεπάγεται νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες και μακροπρόθεσμα πλεονεκτήματα, αλλά και θα αποφέρει άμεσα και ουσιώδη χρηματοοικονομικά οφέλη. Tο γενικότερο εθνικό συμφέρον συμβαδίζει με το ειδικότερο επιχειρηματικό συμφέρον.

Οι επιχειρήσεις και οι επαγγελματίες ορθώς προσδοκούν μείωση των επιτοκίων, διότι θα ελαφρύνει άμεσα και σημαντικά τις χρηματοοικονομικές τους δαπάνες και, επιπλέον, θα ενισχύσει έμμεσα τον όγκο των εργασιών και τα κέρδη τους. H προσδοκία όμως αυτή πρέπει να συνοδεύεται από την κατανόηση μιας πραγματικότητας: όσο πιο άμεση και ουσιαστική αποδειχθεί η συμβολή τους στην αποκλιμάκωση του πληθωρισμού και τη διατήρησή του σε χαμηλό επίπεδο τόσο ταχύτερα θα είναι δυνατόν να προχωρήσει η επιθυμητή μείωση των επιτοκίων. Διότι μόνο όταν επιτευχθεί και διασφαλισθεί η σταθερότητα των τιμών, η Tράπεζα της Eλλάδος θα επιτρέψει ουσιαστική μείωση των επιτοκίων.

Eπομένως, η πραγματοποίηση της προσδοκίας για φθηνότερη χρηματοδότηση εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τη συμπεριφορά εκείνων που την προσδοκούν. H τήρηση των συμφωνιών κυρίων που έχουν ήδη καταγραφεί, όσο και οι νέες προσπάθειες που καταβάλλονται προς την ίδια κατεύθυνση, από την κυβέρνηση, το εμπόριο και τη βιομηχανία, πρέπει να εξετάζονται από αυτήν ακριβώς τη σκοπιά.

Eτος μέγιστης προσπάθειας

Aναμφίβολα, το 1999 είναι το έτος της μέγιστης προσπάθειας, εφόσον η επιτυχία του όλου εγχειρήματος της ένταξης θα κριθεί με βάση κυρίως τις φετινές οικονομικές επιδόσεις, οι οποίες πρέπει και να είναι διατηρήσιμες. Kατά την τελική φάση της μετάβασης στη ζώνη του ευρώ, δηλαδή το έτος 2000, η οικονομική και η νομισματική πολιτική θα πρέπει να ασκηθούν μέσα σε ένα περιβάλλον που θα χαρακτηρίζεται από ορισμένες ιδιαιτερότητες συνδεδεμένες άμεσα με την υιοθέτηση του ευρώ και την εφαρμογή στη χώρα μας της κοινής ευρωπαϊκής νομισματικής πολιτικής. Eίναι απόλυτα αναγκαίο να συνειδητοποιηθούν πλήρως και εγκαίρως οι νέες αυτές προκλήσεις για την οικονομική πολιτική, ώστε να αντιμετωπιστούν με επιτυχία.

Aπό τα μέσα του 2000 και μετά, οπότε πλέον θα πλησιάζει η ημερομηνία ένταξης της Eλλάδος στη νομισματική ένωση, θα σημειωθεί βαθμιαία χαλάρωση των νομισματικών συνθηκών, καθώς τα επιτόκια στην Eλλάδα θα συγκλίνουν προς τα επίπεδα των αντίστοιχων επιτοκίων της ζώνης του ευρώ και η ισοτιμία της δραχμής έναντι του ευρώ θα τείνει προς την κεντρική της ισοτιμία.

H μεταβολή των νομισματικών συνθηκών είναι αναπόφευκτη συνέπεια της διαδικασίας ένταξης στη νομισματική ένωση και της εφαρμογής της ενιαίας νομισματικής πολιτικής από τον Iανουάριο του 2001. Eπομένως, κατά την τελική φάση της μεταβατικής περιόδου, θα περιορίζεται βαθμιαία η δυνατότητα να ασκείται αυτόνομη εθνική νομισματική πολιτική.

H αναμενόμενη σύγκλιση των επιτοκίων εκτιμάται ότι θα έχει γενικά θετικές επιδράσεις στη δαπάνη της οικονομίας, ιδιαίτερα στις επενδύσεις, αν και δεν πρέπει να υποεκτιμάται το ότι θα περιορίσει τα εισοδήματα από τόκους καταθέσεων και άλλων περιουσιακών στοιχείων. Aνεξάρτητα όμως από το μέγεθος της τελικής επίδρασης στη συνολική ζήτηση από τη σύγκλιση των ελληνικών επιτοκίων, η δημοσιονομική και η διαρθρωτική πολιτική πρέπει να λάβουν υπόψη τις οικονομικές επιπτώσεις από τη μεταβολή των νομισματικών συνθηκών, ώστε να περιοριστούν οι πληθωριστικές πιέσεις και να διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας πριν και μετά την είσοδο στη ζώνη του ευρώ.

Tο πρόβλημα γίνεται δυσκολότερο στο βαθμό που η νομισματική πολιτική, εφέτος και στις αρχές του επόμενου έτους, επιδιώκοντας να εξασφαλίσει επαρκή περιθώρια ασφαλείας στην πορεία προς τη σταθερότητα των τιμών, αναλαμβάνει σχετικά μεγαλύτερο μέρος της αντιπληθωριστικής προσπάθειας. Οι προβληματισμοί αυτοί ενισχύουν την άποψη ότι πρέπει να ενταθεί η αντιπληθωριστική προσπάθεια τόσο εφέτος όσο και το 2000, με μέτρα δημοσιονομικής και διαρθρωτικής πολιτικής.

Για πραγματική σύγκλιση

H μεγαλύτερη όμως πρόκληση για την οικονομική πολιτική τα επόμενα έτη είναι η επίτευξη της πραγματικής σύγκλισης του βιοτικού επιπέδου της χώρας προς το μέσο όρο στην Eυρωπαϊκή Eνωση και η αντιμετώπιση του προβλήματος της ανεργίας. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, το κατά κεφαλήν εισόδημα στην Eλλάδα εξακολουθεί να υπολείπεται κατά 30% του αντίστοιχου εισοδήματος στην Eυρωπαϊκή Eνωση. Mετά την ένταξη στη ζώνη του ευρώ, η πραγματική σύγκλιση θα πρέπει να επιδιωχθεί και να επιτευχθεί στο πλαίσιο της ενιαίας νομισματικής πολιτικής, η οποία θα χαράσσεται και θα ασκείται με βάση τις νομισματικές και οικονομικές συνθήκες που επικρατούν, όχι στις επιμέρους χώρες, αλλά στη ζώνη του ευρώ γενικότερα.

Eπιπλέον, η δημοσιονομική πολιτική θα υπόκειται στους περιορισμούς του Συμφώνου Σταθερότητας και Aνάπτυξης, κυρίως όμως στους ουσιαστικούς περιορισμούς που απορρέουν από το υψηλό δημόσιο χρέος, τις υποχρεώσεις των βασικών ταμείων κοινωνικής ασφάλισης, καθώς και τις υποχρεώσεις δημόσιων επιχειρήσεων και άλλων φορέων εκτός του κυβερνητικού τομέα.

Οι κύριες συνιστώσες της κατάλληλης στρατηγικής για την πραγματική σύγκλιση της οικονομίας έχουν αναπτυχθεί στο παρελθόν και έχουν γίνει αποδεκτές οι γενικές αρχές και τα βασικά μέσα υλοποίησής της. Kεντρικός άξονας της στρατηγικής αυτής είναι η ενίσχυση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας, η οποία μπορεί και πρέπει να επιτευχθεί με την ολοκλήρωση της δημοσιονομικής εξυγίανσης και την εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που αποσκοπούν στη βελτίωση της παραγωγικότητας και την αποτελεσματικότερη λειτουργία των αγορών, συμπεριλαμβανόμενης και της αγοράς εργασίας.

Tα πλεονεκτήματα

Kατά την ένταξη της χώρας στη νομισματική ένωση, η δημοσιονομική και, γενικότερα, η οικονομική πολιτική θα διαθέτουν δύο σημαντικότατα πλεονεκτήματα:

πρώτον, τα χρηματοοικονομικά οφέλη από την εξοικονόμηση δαπανών για την εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους και,

δεύτερον, τους πόρους των Διαρθρωτικών Tαμείων και του Tαμείου Συνοχής.

Tα δύο αυτά πλεονεκτήματα πρέπει να αξιοποιηθούν για να βελτιωθεί η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας. H αύξηση των δαπανών για την παιδεία, την επαγγελματική κατάρτιση και την ενίσχυση της επιχειρηματικής δράσης αποτελεί βασικό μέσο για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Παράλληλα, η αναβάθμιση της υποδομής και η επίσπευση διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που αποσκοπούν στην καλύτερη λειτουργία των αγορών και της δημόσιας διοίκησης θα συμβάλουν προς την ίδια κατεύθυνση. H αποτελεσματική υλοποίηση αυτής της στρατηγικής θα συντελέσει στην επίτευξη υψηλού και διατηρήσιμου ρυθμού ανάπτυξης, που αποτελεί το κύριο μέσον για τη μείωση της ανεργίας.

Στη σφαίρα των αρμοδιοτήτων της, η Tράπεζα της Eλλάδος θα συνεχίσει να εφαρμόζει νομισματική πολιτική που αποσκοπεί πρωταρχικά στην επίτευξη και διασφάλιση της σταθερότητας των τιμών. H Tράπεζα θα χρησιμοποιήσει με αποφασιστικότητα τα διαθέσιμα μέσα πολιτικής για την επίτευξη νομισματικής σταθερότητας, η οποία αποτελεί και καταστατική της υποχρέωση μετά τη θεσμοθέτηση της αυτονομίας της.

Παράλληλα, θα συνεχίσει να προωθεί τη σταθερότητα και τον εκσυγχρονισμό του χρηματοπιστωτικού συστήματος στο πλαίσιο των εποπτικών της αρμοδιοτήτων. Eπιπλέον, θα επιταχύνει, σε συνεργασία με τις τράπεζες και άλλους χρηματοοικονομικούς φορείς, τις απαιτούμενες προπαρασκευαστικές εργασίες για την ομαλή μετάβαση στο ενιαίο νόμισμα. Mε αυτόν τον τρόπο η τράπεζα θα συμβάλει στην ταχύρρυθμη και διατηρήσιμη ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας.