Του ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΝΤΕΛΑΚΗ

Στις αρχές της περασμένης εβδομάδας, στο ΝΑΤΟϊκό στρατηγείο των Βρυξελλών σήμανε συναγερμός. Η επικοινωνιακή πολιτική που ακολουθούν οι στρατηγοί χρειαζόταν επειγόντως βελτίωση και ενίσχυση. Στην κοινή γνώμη της Δύσης υπήρχαν ρήγματα. Οι υποστηριχτές των βομβαρδισμών όχι απλά δεν αυξάνονταν, αλλά μειώνονταν. Στη Γερμανία, το ποσοστό των υπέρμαχων των βομβαρδισμών είχε μειωθεί στο 38% και η πλειονότητα ζητούσε πολιτική λύση. Η μικρή, αλλά σταδιακή αρχή μεταστροφής της κοινής γνώμης έπρεπε να αντιμετωπιστεί με μια ακόμη επικοινωνιακή επίθεση. Οι πλουμιστές γραβάτες και τα σιέλ κοστούμια του ψαρομάλλη εκπροσώπου του ΝΑΤΟ Τζέιμ Σέι, αποφασίστηκε να αντικατασταθούν από σκούρα χρώματα που προσδίδουν σοβαρότητα! Αλλωστε, δεν μπορείς να δικαιολογείς τη δολοφονία δεκάδων αμάχων από τις «έξυπνες» βόμβες με αδύναμα επιχειρήματα και παράλληλα να φοράς ανοιχτόχρωμα ρούχα! Και ένας πρωτοετής οιασδήποτε σχολής προπαγάνδας, το γνωρίζει αυτό...

Η κωμική μα και συνάμα τραγική αυτή πτυχή του ακήρυχτου πολέμου επιβεβαίωσε ένα δεύτερο πόλεμο που βρίσκεται σε εξέλιξη, παράλληλα με αυτόν των βομβαρδισμών. Αυτόν, της πληροφόρησης ή πιο απλά της προπαγάνδας. Ενας πόλεμος, ο οποίος τείνει να μετατραπεί σε ισχυρότερο από αυτόν από τον οποίο καθημερινά χάνονται ανθρώπινες ζωές.

Αυτόν το δεύτερο πόλεμο τον γνωρίζουν καλύτερα από τον καθένα οι ΝΑΤΟϊκοί επιτελείς και κυρίως οι Αμερικανοί, χαρακτηριστικό στοιχείο της κουλτούρας των οποίων είναι το θέαμα και η μεταφορά μηνυμάτων μέσα από αυτό. Βέβαια, η περίπτωση Σέι και η ενδυματολογική του εμφάνιση είναι απλά μια ενδεικτική μεν, γελοία όμως λεπτομέρεια. Ισως έτσι θα πρέπει να χαρακτηριστεί και η ενίσχυση με μεγάλο αριθμό ατόμων των ΝΑΤΟϊκών γραφείων Tύπου των Βρυξελλών που ενημερώνουν τους δημοσιογράφους. Ή ακόμη, η μετάβαση στις Βρυξέλλες προς ενίσχυση της πειστικότητας της προπαγάνδας του υπεύθυνου ενημέρωσης του Τόνι Μπλερ, καθώς και του Αμερικανού Τζόναθαν Πρινς, συγγραφέα των ομιλιών του Μπιλ Κλίντον. Αλλωστε, το επικοινωνιακό παιχνίδι που συνοδεύει κάθε πόλεμο παίζεται με πιο σκληρά κόλπα. Η ενδυματολογική εμφάνιση του Σέι, είναι απλώς ο καθρέφτης.

Tα Γενικά Επιτελεία Αμερικανών, αλλά και γενικότερα δυτικών χωρών, χρόνια τώρα, παράλληλα με την ετοιμότητα της στρατιωτικής μηχανής, φροντίζουν και για την ετοιμότητα της προπαγάνδας. Από τον πόλεμο του Βιετνάμ και μετά κανένας πόλεμος δεν έγινε κάτω από ένα καθεστώς ελεύθερης πληροφόρησης. «Τεχνάσματα, ψέματα, αποσιωπήσεις έγιναν ο κανόνας. Και αυτό το διαπιστώσαμε σε ένα σωρό ευκαιρίες, στις Μαλβίνες, στη Γρενάδα, στον Παναμά, στον Κόλπο», σημείωνε πριν από έξι χρόνια από τις στήλες της «Μοντ Ντιπλοματίκ» ο διευθυντής της Ιγνάθιο Ραμονέ. Και προσέθετε με νόημα: «Δεν ήταν μόνο ο στρατός που το κατάλαβε. Το έμαθε επίσης και η πλειονότητα των οργανισμών εκείνων, κρατικών ή ιδιωτικών, που επανδρώθηκαν μαζικά με ακολούθους Tύπου και υπευθύνους ενημέρωσης. Ο ρόλος τους; Να εφαρμόσουν τη σύγχρονη αντίληψη περί λογοκρισίας, τη δημοκρατική λογοκρισία».

Αυτή η «δημοκρατική» λογοκρισία που επικαλείται ο Ραμονέ και συνάμα η «προληπτική» προπαγάνδα, πολλές φορές αποκαλύφθηκε με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο. Ηταν ένα «παιχνίδι» στο οποίο πρόθυμα τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης έπαιξαν καλά το ρόλο τους. Ενας ρόλος που αν παραλληλιστεί με το σημερινό στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας αποκαλύπτει εν πολλοίς την παθητικότητα ή και τη συμφωνία μεγάλης μερίδας της κοινής γνώμης της Δύσης για τους βομβαρδισμούς στη γειτονιά μας.

Τα πλέον χαρακτηριστικά μα και πρόσφατα παραδείγματα τέτοιας συμπεριφοράς αναδείχθηκαν από τον πόλεμο στον Κόλπο, το 1991. «Αμέσως μόλις άρχισαν οι εχθροπραξίες στον Κόλπο, τα μέσα ενημέρωσης όλου του κόσμου πολλαπλασίασαν τη βαρηκοΐα τους», σημείωνε λίγα χρόνια μετά ο Αγγλος συγγραφέας Τζον Μπέργκερ. Και πράγματι έτσι έγινε. Μόνο που παράλληλα με τη βαρηκοΐα, πολλαπλασιάστηκαν και τα φαινόμενα παραπληροφόρησης (εσκεμμένης ή μη) στην οποία τα μεγάλα μέσα μαζικής ενημέρωσης επιδόθηκαν. Ηταν τότε που ο κορμοράνος βαφόταν, ριχνόταν στο πετρέλαιο για να πειστεί η διεθνής κοινή γνώμη για το οικολογικό έγκλημα των Ιρακινών. Η ιστορία αυτή βέβαια αποκαλύφθηκε, αλλά όταν αυτό έγινε, ήταν ήδη αργά. Οι προπαγανδιστές είχαν πετύχει το στόχο τους.

T α παραδείγματα όμως δεν σταματούν εκεί. Ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνιας Χέρμπερτ Σίλερ, λίγα μόλις χρόνια μετά τον πόλεμο έγραφε για «τον έλεγχο και χειραγώγηση καρδιάς και πνεύματος» και κατέληγε στη μελαγχολική διαπίστωση πως «ο εκπληκτικός έλεγχος των συνειδήσεων των Αμερικανών πολιτών, κατά τη διάρκεια και μετά τη λήξη του πολέμου, αποτελεί επιτυχία ακόμη πιο εντυπωσιακή και από τη γρήγορη στρατιωτική νίκη». Ο Σίλερ, εντυπωσιασμένος από την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών χειραγώγησης, παρέθετε και ένα παράδειγμα: Στις 26 Ιανουαρίου εκείνης της χρονιάς, στην Ουάσιγκτον πραγματοποιήθηκε η σημαντικότερη διαδήλωση υπέρ της ειρήνης (100.000 άτομα). Η είδηση αυτή όμως δεν κέρδισε περισσότερα από 4 δευτερόλεπτα προβολής από το περίφημο CBS, το οποίο προτίμησε να δώσει δεκατρία δευτερόλεπτα για μερικές εκατοντάδες υποστηρικτές τού τότε προέδρου των ΗΠΑ Τζ. Μπους! Την ίδια εποχή, ένα άλλος κολοσσός της ενημέρωσης, το αμερικανικό ΑΒC, διέθετε ένα λεπτό στα δελτία του γι' αυτή τη διαδήλωση και δυόμισι ολόκληρα λεπτά (τεράστιος τηλεοπτικός χρόνος) διέθετε σε ένα ρεπορτάζ για «τους περήφανους εργάτες που κατασκευάζουν τους πυραύλους Πάτριοτ»!

Οπως αποκαλύφθηκε λίγο χρόνο μετά τον πόλεμο, το Πεντάγωνο αποφάσιζε τι μπορούσε να ειπωθεί και τι όχι. Σε σημείο μάλιστα που πολλά μέσα ενημέρωσης (The Guardian, L.A.Weekly, The Nation κ.ά.) ξεκίνησαν δικαστικό αγώνα κατά της κυβέρνησης υπό την αιγίδα του Kέντρου για τα Συνταγματικά Δικαιώματα. Αλλά ο πόλεμος τελείωσε προτού φτάσει η υπόθεση στα δικαστήρια!

Οι αναλογίες μεταξύ του πολέμου στον Κόλπο και του σημερινού στη Γιουκοσλαβία δεν είναι μεγάλες όσον αφορά τα προσχήματα που χρησιμοποίησαν οι ΗΠΑ και μερικές δυτικές κυβερνήσεις για να τους δικαιολογήσουν. Ομως, σε ό,τι αφορά την πληροφόρηση, οι αναλογίες είναι σχεδόν ίδιες. Την περασμένη Τετάρτη, ο συνεργάτης της «Ε» Τάκης Φωτόπουλος μας πληροφορούσε για τον τρόπο προβολής αυτού του πολέμου από τα μεγάλα σε ισχύ ΜΜΕ της Αγγλίας. Και σημείωνε με νόημα πως «όταν ξέσπασαν οι βομβαρδισμοί, το βασικό χαρακτηριστικό της τηλεοπτικής παρουσίασης ήταν η ελαχιστοποίηση του γεγονότος. Το ΒΒC έκανε απλώς μια επέκταση του χρόνου του κύριου δελτίου ειδήσεων την πρώτη ημέρα του πολέμου». Παράλληλα, αναφερόταν στην άγρια κριτική που έκανε ο Μπλερ στο συντηρητικό μάλιστα ανταποκριτή του BBC επειδή τόλμησε να αναφέρει ότι οι βομβαρδισμοί φαίνεται να έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο συσπειρώνοντας τους Σέρβους γύρω από την ηγεσία τους.

B έβαια, μερικές φορές δεν είναι απαραίτητες ούτε καν οι αποκαλύψεις διεισδυτικών ανήσυχων διανοητών για να συμπεράνει κάποιος το βομβαρδισμό της προπαγάνδας που προηγείται, γίνεται παράλληλα, αλλά και έπεται ενός πολέμου. Οταν βομβαρδίστηκε το κομβόι των Αλβανών προσφύγων από το ΝΑΤΟϊκό αεροπλάνο, οι πρώτοι, χωρίς καμία διασταύρωση, ισχυρισμοί των ΝΑΤΟϊκών ήταν πως επλήγη από σερβικό πολεμικό αεροσκάφος! Οταν ο ισχυρισμός δεν μπορούσε να σταθεί, αναγκάστηκαν να μιλήσουν για λάθος.

Ανάλογα παραδείγματα, μπορεί κανείς να επικαλεστεί πολλά. Δεν έχει όμως τόση σημασία η παράθεσή τους, αφού απλά επιβεβαιώνουν αυτό που εύστοχα σημείωσε ο Σερζ Χαλίμι, καθηγητής Πολιτικών Eπιστημών στην Καλιφόρνια, ότι δηλαδή σε έναν πόλεμο τα μέσα ενημέρωσης μετατρέπονται «σε πηγή παροχής ανακατασκευασμένων ψευδοσυνειδήσεων». Σαφώς και η διαπίστωση αυτή δεν αφορά όλα τα μέσα. Αλλά αν ο πλανητάρχης διαθέτει τα μεγαλύτερα τηλεοπτικά κανάλια και εφημερίδες της χώρας του για να «περάσει» τα μηνύματά του όταν αυτός το επιθυμεί, η αποκαλυπτική δημοσιογραφία κάποιων άλλων μικρών φορέων ενημέρωσης απλά επιβεβαιώνει τον κανόνα.

Στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, η ενημέρωση είναι ελλιπής. Οπως σε όλους τους πολέμους άλλωστε. Κανείς δεν γνωρίζει, για παράδειγμα, τον ακριβή αριθμό των δολοφονημένων από τις βόμβες του ΝΑΤΟ Σέρβων. Οπως και κανείς δεν γνωρίζει τον αριθμό των αλφανόφωνων του Κοσσυφοπεδίου που είτε έχασαν τη ζωή τους μετά το ξεκίνημα του πολέμου είτε αναγκάστηκαν (λόγω των εκκαθαρίσεων Μιλόσεβιτς ή των ΝΑΤΟϊκών βομβαρδισμών) να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Τα στοιχεία αυτά ίσως τα μάθουμε αρκετά μετά. Προς το παρόν, το σίγουρο είναι πως στη γωνιά αυτή της Γης υπάρχει ένας κατάλογος με νεκρούς που καθημερινά, ενημερώνεται και μακραίνει. Και κανείς δεν θα τον πληροφορηθεί, λόγωτηςεκατέρωθενπροπαγάνδας.

ΥΓ. Οταν ο πόλεμος βαδίζει παράλληλα με την προπαγάνδα, οι δημοσιογραφικές φωνές που ταυτίζονται με όσους τους παρέχουν τις πληροφορίες, μόνο αρνητικά λειτουργούν. Ισχύει και για τη χώρα μας αυτό...