Σε λίγο ο ωραιότερος περίπατος των Αθηναίων θα γίνεται στην πιο φωτεινή πλευρά της Ακρόπολης, τη μεσημβρινή ή «νότια κλιτύν», όπως την αποκαλούν οι αρχαιολόγοι, στην πλαγιά του βράχου που πρωτοαντικρίζουμε μπαίνοντας στην οδό Διονυσίου Αρεοπαγίτου μετά την Πύλη του Αδριανού.

Εκεί, στα προϊστορικά χρόνια, οι Αθηναίοι είχαν χτίσει τα σπίτια τους και, στα κλασικά χρόνια, τα ιερά, τα θέατρα, τα ωδεία τους, ενώ ανάμεσά τους υπήρχε ο αρχαίος Περίπατος γύρω από το βράχο (μήκους 1.100 μ.), ορατός και σήμερα, πλαισιωμένος από θάμνους, πεύκα και αγριολούλουδα.

Πρέπει να είναι το πρώτο οργανωμένο πολιτιστικό κέντρο της πόλης, το οποίο ο σημερινός βιαστικός επισκέπτης προσπερνά αδιάφορα είτε γιατί τα λαμπρά μνημεία της Ακρόπολης τον θαμπώνουν, είτε γιατί ποτέ δεν επισημάνθηκε η σημασία του στην καθημερινή ζωή της αρχαίας Αθήνας.

Ευτυχώς ήρθαν τα μεγάλα έργα της «Ενοποίησης των Αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας» συγχρηματοδοτούμενα από την Ευρωπαϊκή Ενωση και οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004 ως απώτατο χρονικό όριο, για να αξιοποιηθούν οι πέριξ των μνημείων χώροι και με την ευκαιρία να ανοίξει για την αρχαιολογική έρευνα ένα κλειστό από χρόνια κεφάλαιο, αυτό της ανάδειξης των παλαιών ανασκαφών που τις έκρυβε η άναρχη βλάστηση, μαζί με χώματα και σκουπίδια.

Στη νότια πλευρά, που όλοι ξέρουμε ως περιοχή του διονυσιακού θεάτρου, η απομάκρυνση πολλών κυβικών μπάζων που είχαν συσσωρευτεί από τον καθαρισμό και κατά τη διάρκεια στερέωσης των βράχων της Ακρόπολης (δεκαετία 1980), αλλά και από τα χώματα που κατεβάζουν τα νερά της βροχής στη νότια πλευρά, άρχισε ήδη να αλλάζει το γνωστό τοπίο.

Την τεράστια αυτή προσπάθεια επωμίστηκε η Α' Εφορία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, με την Ισμήνη Τριάντη επικεφαλής και υπεύθυνο αρχαιολόγο τον Αλέξανδρο Μάντη, με ένα επιτελείο συνεργατών, το 1997.

Το έργο εντάθηκε στο τέλος του 1998 και συνεχίζεται με αμείωτο ρυθμό. Αρχισαν ήδη να αποκαλύπτονται τα όρια των μνημείων και των ιερών, να διαγράφονται σαφέστερα οι αρχαίες διαδρομές ανάμεσά τους, να γίνονται όλα πιο ευανάγνωστα και να αποκαλύπτονται ευρήματα άγνωστα στη βιβλιογραφία, όπως μας είπε ο κ. Μάντης, που είχε την καλοσύνη μια μέρα φωτεινή να περιηγηθεί μαζί μας για 4-5 ώρες το χώρο και να μας δείξει τα στοιχεία, που βγήκαν μετά τις αποχωματώσεις και αποψιλώσεις. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Μπαίνοντας σήμερα για να δει κανείς το θέατρο Διονύσου από την οδό Διον. Αρεοπαγίτου, περνάει από μια είσοδο που σε λίγο θα είναι παρελθόν, αφενός γιατί δεν υπήρχε στην αρχαιότητα και αφετέρου γιατί ο αρχαιολογικός χώρος πρέπει να συνδεθεί με το νέο μουσείο της Ακρόπολης. Οπότε θα ανοίξει μια καινούρια πύλη στη ΝΑ γωνία, απέναντι από το οικόπεδο Μακρυγιάννη, που θα είναι και ο σταθμός «Ολυμπιείο» του μετρό..

H αρχαία οδός Tριπόδων

Από εκεί θα βλέπει κανείς την κατάληξη της αρχαίας οδού Τριπόδων, που αγκάλιαζε περιμετρικά το βράχο, ξεκινώντας από το Πρυτανείο και καταλήγοντας, διερχομένη νότια του Ωδείου του Περικλή, στο Πρόπυλο του τεμένους του Διονύσου.

Το Ωδείο του Περικλή, ένα σημαντικό οικοδόμημα, σύγχρονο του Παρθενώνα, βρίσκεται ανατολικά του διονυσιακού θεάτρου και σώζονται μόνο τα θεμέλιά του. Εκεί γίνονταν οι μουσικοί αγώνες της γιορτής των Παναθηναίων. Είχε δηλαδή μια χρήση σαν τη σημερινή του Ηρωδείου.

Το Ωδείο του Περικλή δεν έχει ανασκαφεί. «Το αφήνουμε συνειδητά για να ανασκαφεί όχι με τις σημερινές αλλά με τις νέες μεθόδους για τις επερχόμενες γενιές» επισημαίνει ο κ. Μάντης βλέποντας και στο μέλλον.

Με κατατοπιστικές πινακίδες και σχεδιαγράμματα, ο επισκέπτης θα αντιλαμβάνεται κατ' αρχήν την οδό Τριπόδων, που ήταν ένας από τους πιο πολυσύχναστους δρόμους της αρχαίας Αθήνας κατάφορτος από χορηγικά μνημεία πάνω στα οποία ήταν οι χάλκινοι τρίποδες, που απονέμονταν ως βραβείο στους πλούσιους χορηγούς παραστάσεων.

Από εκεί περνούσαν στην αρχαιότητα διάφορες χαρούμενες πομπές, κάτι σαν λιτανείες και λαμπαδηφορίες προς τιμήν του θεού της βλάστησης, Διονύσου, για τα Μεγάλα Διονύσια και τα Ανθεστήρια. Παιδιά στεφανωμένα έψαλλαν ύμνους, κρατώντας τελετουργικά αγγεία.

Μετά τις αποχωματώσεις μπορούμε πλέον να δούμε το νότιο τοίχο του περιβόλου του τεμένους του Διονύσου, που ολοκληρώθηκε στη Λυκούργειο εποχή, όπως και το θέατρο του Διονύσου (4ος αι. π.Χ.) και περιέβαλλε τους δύο ναούς του Διονύσου, τον παλιότερο (6ου αι. π.Χ.) και το νεότερο (4ου αι. π.Χ.). Τώρα βλέπουμε γυμνά τα θεμέλια του νεότερου ναού του Διονύσου, που φυσικά δεν ήταν ορατά στην αρχαιότητα. Κι επειδή το υλικό τους (κροκαλοπαγής λίθος) είναι ευπαθές, κατατρώγεται από τη βροχή και, επειδή μπορεί να τα δούμε στο μέλλον να καταρρέουν, αποφασίστηκε να επιχωθούν.

«Ετσι τα μνημεία θα προστατεύονται και θα είναι ορατά εν κατόψει», όπως μας εξήγησε ο κ. Μάντης.

Εξω από τον τοίχο του περιβόλου υπήρχε αρχαίος δρόμος, πλάτους 3-4 μ., που έχει σήμερα εν μέρει αποκαλυφθεί. Για να διευκρινισθεί η πορεία του πρέπει να ξηλωθεί νεότερος τοίχος που έφτιαξε στη δεκαετία του 1970, για να οροθετήσει τον αρχαιολογικό χώρο από τη συνοικία της Πλάκας, ο αρχαιολόγος Στέφανος Κουμανούδης.

Κι επειδή πάνω στον αρχαίο δρόμο βρίσκεται και η σημερινή περίφραξη, για να αναδειχθεί σε όλο του το πλάτος, πρέπει να επεκταθεί ο αρχαιολογικός χώρος προς τη Διον. Αρεοπαγίτου, που θα πεζοδρομηθεί.

Μέσα στον περίβολο του τεμένους υπάρχουν διάσπαρτοι βωμοί που θα αναδειχθούν με πινακίδες, όπως επίσης θα διευθετηθούν τα διάσπαρτα αρχαία μέλη κοντά στα μνημεία στα οπία ανήκουν.

Στο ίδιο το θέατρο του Διονύσου (χωρητικότητας 15.000-16.000 θεατών), όπου πρωτακούστηκαν τα έργα των μεγάλων τραγικών Αισχύλου, Σοφοκλή, Ευριπίδη και οι κωμωδίες του Αριστοφάνη, εκτελούνται αναστηλωτικές εργασίες που επιβλέπονται από την Ομάδα Εργασίας Νοτίου Κλιτύος.

«Μεταξύ του διονυσιακού θεάτρου και του Ωδείου Ηρώδου του Αττικού κυριαρχούν τα κατάλοιπα της Στοάς Ευμένους, μήκους 160 μ. από την οποία σώζεται μόνο ο βόρειος αναλημματικός τοίχος, ενώ το νότιο όριό της προσδιορίζεται από σωζόμενα τμήματα της κρηπίδας και νεότερο αντερεισματικό τοιχίο. Πρέπει να τη φανταστούμε σαν τη Στοά του Αττάλου επιμήκη και διώροφη, με το ευρύ άνδηρό της να εκτείνεται συνεπίπεδα στα νότιά της.

Tο επίπεδο δάπεδό της και η υποβλητική τοξοστοιχία του βόρειου τοίχου της προσφέρουν για κάποιους τον ιδεώδη χώρο για κοσμικές εκδηλώσεις. Λίγοι όμως από αυτούς γνωρίζουν ότι η Στοά Ευμένους ήταν δωρεά του βασιλιά της Περγάμου Ευμένους Β' (197-159 π.Χ.) στην πόλη των Αθηνών και είναι ένα από τα προκατασκευασμένα κτίρια της αρχαιότητας».

Tο μυστικό του μαρμάρου

«Το μεγάλο μυστικό της στοάς το έκρυβε ζηλότυπα το είδος του μαρμάρου της, που είχε μπερδέψει αρχικά τους ερευνητές. Στον αρχιτέκτονα Μανόλη Κορρέ οφείλουμε τη διαπίστωση ότι πρόκειται για το ίδιο είδος μαρμάρου από το οποίο είναι κατασκευασμένα και τα κτίρια της Περγάμου.

Τα αρχιτεκτονικά της μέλη κατασκευάστηκαν στην Πέργαμο, μεταφέρθηκαν με πλοία και συναρμολογήθηκαν στην Αθήνα. Δεν έχουμε εξάλλου κανένα άλλο μνημείο στην Αθήνα κατασκευασμένο από αυτό το μάρμαρο». Η Στοά του Ευμένους αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση μνημείου που λιθολογήθηκε συστηματικά μετά τα μέσα του 3ου μ.Χ. αι. και το υλικό του διεσπάρη σε μεγάλη έκταση γύρω από την Ακρόπολη.

«Σύνολα σπαραγμάτων των αρχιτεκτονικών μελών της έχουν αποτειχισθεί από μεταγενέστερες κατασκευές κι έχουν μεταφερθεί και αποθηκευθεί σε υποσύνολα σε μεταλλικούς κλωβούς νότια της στοάς. Ειδικό συνεργείο μαρμαροτεχνιτών που προσλήφθηκαν στα έργα της ενοποίησης ασχολείται με τη συναρμογή και τη συγκόλληση των θραυσμάτων. Ετσι, σιγά σιγά θα αρχίσουν να αρθρώνονται και πάλι τα δομικά στοιχεία του μνημείου, να τοποθετούνται στο χώρο τα αποκομμένα μέλη του, γεγονός που θα αποθαρρύνει, ευελπιστώ, υποψήφιους χρήστες του χώρου».

Για την ανάπλαση όμως της αρχικής εικόνας του μνημείου κρίνεται απαραίτητη η αποκατάσταση του ανδήρου της στοάς, στο εσωτερικό του οποίου, σύμφωνα με μια ευφυή ιδέα του Μανόλη Κορρέ, θα μπορούσε να ενταχθεί αποθηκευτικός χώρος στον οποίο μπορούν να ταξινομηθούν πολλά από τα διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη που κατακλύζουν την περιοχή.

Δυστυχώς η πρόταση Κορρέ δεν εγκρίθηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο. Ισως γιατί δεν έχει γίνει κατανοητό το τεράστιο έργο που γίνεται πάνω στην Ακρόπολη και στις κλιτύς, με στόχο την αναγνώριση και ταύτιση θραυσμάτων, προκειμένου να κερδίσουν τα ίδια τα μνημεία πολύτιμα αρχιτεκτονικά μέλη τους, αλλά και τα αγάλματα κομμάτια τους, όπως συνέβη με τους Αρχαϊκούς Ιππείς, που ταύτισε η Ισμήνη Τριάντη και τώρα εκτίθενται στο Μουσείο της Ακρόπολης.

H λίμνη του Hρωδείου

Κι έτσι καθώς ήμαστε πλάι στο Ηρώδειο, ο κ. Μάντης θυμήθηκε τι πέρασε στις αρχές του χειμώνα για την απόφραξη του αποχετευτικού αγωγού του μνημείου (του σύγχρονου που έχει ενσωματωθεί στο αρχαίο).

«Είχε 35 χρόνια να καθαριστεί». Αυτή τη μεταχείριση είχε επιφυλάξει ο ΕΟΤ στο μνημείο. Πώς λοιπόν να μην πλημμυρίσει η ορχήστρα στη μεγάλη νεροποντή;

Βλέποντας από εκεί την Αθήνα να ζει μια άλλη πραγματικότητα, βυθισμένη στη μικροδομή των δημόσιων ή ιδιωτικών προβλημάτων, νιώθεις ακόμη περισσότερο την απόσταση που μας χωρίζει από το φως που εκπέμπουν αυτά τα μνημεία. Ο μόνος λοιπόν τρόπος για να αισθανθούμε καλύτερα είναι να ορθώσουμε το βλέμμα και να δούμε το βράχο της Ακρόπολης και να χαρίσουμε στον εαυτό μας έναν περίπατο στις άγνωστες πλευρές αυτού του λόφου, τις φορτισμένες με την ιστορική μνήμη αιώνων.