Ο

ταν ο Μανόλης Ρασούλης έγραφε το 1981 τραγούδια για το δίσκο «Οι κυβερνήσεις πέφτουμε μα η αγάπη μένει» με το γνωστό στίχο «πέστε να 'ρθουν σεισμολόγοι, είναι σοβαροί οι λόγοι», εκείνος έκανε απλώς το μεταπτυχιακό του στη Γεωφυσική, στη Γερμανία. Οταν επέστρεψε στην πατρίδα, μετά το μεγάλο σεισμό στις Αλκυονίδες, δούλεψε κοντά στον Αντώνη Τρίτση και μετά έφυγε για την Ιαπωνία.

Οταν ξαναγύρισε στην Ελλάδα, τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά. Ο καθηγητής Ιωάννης Δρακόπουλος του έδωσε την ευκαιρία να ξεκινήσει την πανεπιστημιακή του καριέρα, που σημαδεύτηκε από τους μεγάλους σεισμούς στον Πύργο και την Κοζάνη. Ορόσημο γι' αυτόν, όταν το 1995 εξελέγη διευθυντής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του Αστεροσκοπείου Αθηνών. Παροιμιώδης η αντίθεση και η κόντρα του με τον καθηγητή Βαρώτσο. Ενα μακρόσυρτο, ανατολίτικο «αχ» ήταν η πρώτη αντίδραση όταν τον ρωτήσαμε γιατί δεν μπορούν να τα βρουν.

Το δόγμα του, απλό.

«Αν έχεις στοιχεία για τους σεισμούς δείξ' τα. Αν όχι, μην πανικοβάλλεις με φούσκες τον κόσμο». Αυστηρός στις αρχές της επιστημονικής δεοντολογίας, καθησυχαστικός στις δύσκολες μέρες που περνάμε, ανθρώπινος αφού, όπως και ο ίδιος λέει, ο σεισμός στην Αθήνα δεν έπληξε μόνο τους άλλους αλλά και τον ίδιο, μια το σπίτι του υπέστη ζημιές. Στο γραφείο του στο Θησείο, χάρτες και αντίγραφα πινάκων του Πικάσο, δύο φωτογραφίες με τους γιους του, που όμως δεν θέλουν να ακολουθήσουν το επάγγελμα του πατέρα τους. Οταν η βελόνα του σεισμογράφου χορεύει, τότε ο σεισμολόγος Γιώργος Σταυρακάκης εύχεται να επέλθει... το μικρότερο κακό. Τρέμει η ψυχή του και ηρεμεί μόνον όταν η γραμμή του γίνει ευθεία. Ο διευθυντής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου μίλα στην «Ε» για τη ζωή του, για... επενδύσεις, για τους σεισμούς και για τους φόβους του.

_Πού γεννηθήκατε, κύριε καθηγητά;

_ «Γεννήθηκα το 1954 στο Χριστό, ένα ορεινό χωριό 30 χιλιόμετρα από την Ιεραπέτρα Κρήτης. Οι γονείς μου είναι αγρότες· είμαστε τρία αδέλφια. Τα χρόνια εκείνα ήταν πολύ δύσκολα. Συνθήκες βουνού και απομόνωσης. Εδωσα στο Φυσικό Τμήμα το 1974. Στη διάρκεια των σπουδών μου έτυχε να γνωρίσω τον αείμνηστο καθηγητή της Σεισμολογίας, τον Ιωάννη Δρακόπουλο, έναν μεγάλο καθηγητή και άνθρωπο, που έφυγε πολύ πρόωρα. Ηταν ο προηγούμενος διευθυντής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου και αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών».

_Πώς γνωριστήκατε;

_«Κατά τη διάρκεια της φοίτησής μου στο Φυσικό Τμήμα. Εκείνος ήταν τότε εντεταλμένος υφηγητής στο μάθημα της Σεισμολογίας, που ήταν προαιρετικό. Στον προβληματισμό τι μαθήματα κατ' επιλογή να διαλέξω, βρήκα ενδιαφέρον στη Σεισμολογία και Φυσική του εσωτερικού της Γης. Μαζί με μένα ο Ακης ο Τσελέντης και μια κοπέλα που δεν θυμάμαι το όνομά της. Τρία άτομα εκείνη την εποχή είχαν επιλέξει δευτερεύον μάθημα τη σεισμολογία».

_Η αντίδραση των δικών σας;

_«Ο κυρ-Νίκος, ο πατέρας μου, δεν είπε τίποτε. Ξέρετε, τότε δεν είχε διαδοθεί όσο σήμερα, λόγω των ΜΜΕ, η σεισμολογία».

_Γιατί δεν γίνατε καθηγητής στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση;

_«Εκανα τη διπλωματική μου εργασία, πήρα το πτυχίο. Σκέφτηκα να συνεχίσω σπουδές στη Γεωφυσική. Εγραψα επιστολές σε ξένα πανεπιστήμια και πήγα στη Γερμανία, όπου δεν υπήρχαν δίδακτρα. Σε ένα εξάμηνο πήρα το πτυχίο της γλώσσας και σπούδασα τριάμισι χρόνια Εφαρμοσμένη Γεωφυσική. Γύρισα στην Ελλάδα, είχα ένα τροχαίο με κάταγμα σπονδυλικής στήλης το 1982. Τότε, πάλι ο αείμνηστος καθηγητής Ιωάννης Δρακόπουλος, που ήταν σύμβουλος του Αντώνη Τρίτση, είχε στο μυαλό του το σχέδιο ΕΠΑ, την Εθνική Πολεοδομική Ανασυγκρότηση της Ελλάδας. Δούλεψα ως μέλος της Επιτροπής εκείνης, όσον αφορούσε το κομμάτι το σεισμολογικό, με σύμβαση έργου. Σκέφθηκα ότι έπρεπε να συνεχίσω τις σπουδές μου στην Εφαρμοσμένη Γεωφυσική και Σεισμολογία. Προσλήφθηκα από τον νεοσύστατο ΟΑΣΠ, και δούλεψα εκεί ένα χρόνο με διευθυντή τον Γιάννη Σμπώκο. Δεν έμεινα και πολύ ικανοποιημένος, και σκέφθηκα να συνεχίσω την ειδικότητά μου στην τεχνική σεισμολογία. Υπέβαλα παραίτηση και, παρ' ότι είχα ένα παιδί, έφυγα για Ιαπωνία».

_Πώς ήταν εκεί;

_«Ηταν κάτι το συγκλονιστικό. Εμεινα ένα χρόνο. Μόνο η πτήση ήταν 22 ώρες. Ημουν απομονωμένος στο αγγλόφωνο πανεπιστήμιο και επέστρεψα με την εξειδίκευση στην τεχνική σεισμολογία. Ξαναπήγα στον ΟΑΣΠ με νέα σύμβαση έργου, κάθισα ένα χρόνο και μετά, όταν προκηρύχθηκε η θέση επίκουρου ερευνητή, υπέβαλα τα χαρτιά μου στο Γεωδυναμικό Ινστιτούτο. Ετσι ξεκίνησε η καριέρα μου. Στη συνέχεια έγινα ερευνητής β'. Ο καθηγητής Δρακόπουλος, λόγω της εκλογής του ως αντιπρύτανη στο Πανεπιστήμιο, είχε το ασυμβίβαστο του διευθυντή. Ετσι προκηρύσσει τη θέση του διευθυντή, όπου ολοκλήρωσα την πορεία».

_Πώς ήταν ο δάσκαλος Δρακόπουλος;

_«Ανθρωπος πάνω απ' όλα. Το πρώτο που μου είπε είναι ότι η Φυσική του εσωτερικού της Γης και η Σεισμολογία έχουν τη γοητεία του αγνώστου. Πρέπει να συνεχίσεις. Αυτό με συνάρπασε. Ηταν ένας άνθρωπος ανεπανάληπτος. Είχε ένα συνδυασμό της επιστήμης και της ανθρωπιάς. Την εποχή εκείνη η έννοια του καθηγητή σε απωθούσε. Εκείνος ήταν απλός και εποικοινωνούσε με τους φοιτητές, ήθελε να μαθαίνει αν είσαι καλά, τι σου συμβαίνει. Στην κηδεία του ήταν πολλοί νέοι που κρατούσαν λουλούδια. Τις ημέρες αυτές, που περνάμε αυτή την τραγωδία, η απουσία του είναι αισθητή».

_Τι σας ενέπνευσε;

«Οτι ένας κάλος σεισμολόγος πρέπει να είναι πολύ καλά επιστημονικά καταρτισμένος, να έχει θεωρητικό υπόβαθρο, να είναι καλός ερευνητής και εάν εργάζεται στο Γεωδυναμικό Ινστιτούτο να είναι και ψύχραιμος. Είναι διαφορετικό πράγμα να είσαι ερευνητής απομονωμένος κάπου και να κάνεις την έρευνά σου και άλλο να δίνεις πληροφορίες σε ένα σύντομο διάστημα για να μην προκληθεί πανικός».

_Οταν ανακοινώνετε τα μεγέθη των σεισμών φαίνεστε ψυχρός και απαθής.

_«Η καρδιά μου το ξέρει. Νιώθω ότι γίνεται μια φυσική διεργασία στο εσωτερικό της Γης εκείνη τη στιγμή. Οταν βλέπω τη βελόνα του σεισμογράφου να εκτρέπεται, σκέπτομαι πότε θα σταματήσει. Κάνεις δεν ξέρει πότε θα τελειώσει το σπάσιμο στο ρήγμα, πόσα χιλιόμετρα να είναι. Εύχομαι να σταματήσει το κακό».

_Πώς είναι το στρατηγείο σας εδώ στο Αστεροσκοπείο;

_«Οπως βλέπετε, υπάρχει ένα κομπιούτερ καθαρά υπολογιστικό και ένα άλλο που καταγράφει τους σεισμογράφους του δικτύου μας, που καλύπτει ολόκληρη την επικράτεια. Σε κατάσταση ηρεμίας βλέπεις μια ευθεία γραμμή. Μόλις γίνει ένας σεισμός, σαν το καρδιογράφημα, αρχίζει και γράφει επί δευτερόλεπτα. Η πρώτη σκέψη μου είναι να μην έχουν υπάρξει θύματα. Η εκκίνηση του σεισμογράφου είναι κάτι το συγκλονιστικό. Είναι ανησυχητικό να ανεβοκατεβαίνουν οι γραμμές, να έχει διάρκεια και τα πλάτη να είναι μεγάλα. Αμέσως καταλαβαίνουμε ότι είναι ισχυρός και ευχόμαστε να έχει επίκεντρο στη θάλασσα. Οι συνεργάτες μου παίρνουν στη συνέχεια τις μετρήσεις από το σεισμογράφημα, τις επεξεργάζονται σε υπολογιστές και έτσι προκύπτουν οι παράμετροι του σεισμού, σε περίπου 15 λεπτά. Οταν ο σεισμός γίνει αισθητός κάνουμε επαλήθευση. Φανταστείτε την τραγωδία, σε ένα νησί να έχουμε μεγάλες βλάβες στο νότιο τμήμα και στο βόρειο τίποτε. Αν δώσουμε λάθος επίκεντρο θα υπάρξει αποπροσανατολισμός. Το ζήτημα δεν είναι αν ο σεισμός είναι 5, 1 η 5, 2 Pίχτερ αλλά ο προσδιορισμός της σωστής θέσης».

_Η χειρότερη στιγμή σας εδώ;

_«Οταν καταγράψαμε το σεισμό του Πύργου, το 1993. Ηταν τρεις παρά δέκα. Ημουν εγώ και ένας σεισμολόγος της υπηρεσίας. Κατεβήκαμε στο σταθμό για έναν καφέ και εκείνη τη στιγμή χτύπησε συναγερμός. Με την πρώτη μάτια στο σεισμογράφο οι βελόνες εκτινάζονταν ψηλά, μόλις σταματούσε ο ένας ερχόταν ο άλλος. Ηταν φοβερό, όπως και ο σεισμός της περασμένης Τρίτης στην Αθήνα».

_Γνωρίζω ότι όταν γίνεται σεισμός, κάποιοι σας ζητούν επιτακτικά για να ακούσουν από εσάς το μέγεθος και το αν πρέπει να ανησυχούν. Γιατί;

_«Υπάρχει η αντίληψη σε πολύ κόσμο, όταν μιλήσει με ένα διευθυντή να αισθάνεται σιγουριά. Ο σεισμός είναι ένα φυσικό καταστροφικό φαινόμενο και είναι λογικό να προκαλεί κάποιο δέος. Μη νομίζετε ότι και εμείς δεν φοβόμαστε το σεισμό. Μετά τον καταστροφικό σεισμό της Κοζάνης, το 1995, με έπαιρναν τηλέφωνο και μου έλεγαν ότι δεν μπορούσαν να κοιμηθούν και ότι είχαν παραισθήσεις».

_Γνωρίζετε το ανέκδοτο του αιώνα;

_«Αυτό που λέει ο καθηγητής Παπαζάχος; »

_Ναι, για το ΒΑΝ του κυρίου Βαρώτσου.

_«Αχ, με φέρνετε σε πολύ δύσκολη θέση. Εχω υπερβολικά κουραστεί με αυτή την ιστορία. Ετυχε με τον αείμνηστο καθηγητή Δρακόπουλο και με άλλους συνεργάτες και με τον Γιάννη τον Λατουσάκη, να συνδυάσουμε τα σεισμικά δεδομένα με όλα τα διαθέσιμα τηλεγραφήματα του κ. Βαρώτσου. Πράγματι, απογοητεύτηκα όχι από πλευράς επιστημονικής κατεύθυνσης, αλλά για το τι είδαν τα μάτια μου. Εκεί ήθελα να σταματήσω. Εχουμε δημοσιεύσει δεκάδες εργασίες πάνω σε αυτή τη διαδικασία, δύο τόμους ξεχωριστούς με τη "μέθοδο πρόγνωσης" που προτείνει ο κ. Βαρώτσος και θα χρειάζονταν εβδομάδες ολόκληρες να σας τα εξηγήσω».

_Ποια είναι η διαφορά σας;

«Εκείνος κάνει το μοιραίο λάθος, ό,τι παρατηρεί στο εργαστήριο νομίζει ότι γίνεται και στη φύση».

_Ποια η γνώμη σας για τον καθηγητή Παπαζάχο;

_«Είναι ένας σεβαστός καθηγητής, ένα κεφάλαιο στη Σεισμολογία».

_Η κοινή γνώμη πιστεύει ότι υπάρχουν αυτή τη στιγμή τρεις σχολές, του Παπαζάχου, του Σταυρακάκη και του Βαρώτσου. Με μεγάλες κόντρες.

_«Λανθασμένη. Υπάρχει η αντίληψη των σεισμολόγων και του Βαρώτσου, διότι είναι διεθνώς αποδεκτό ότι πρόγνωση, όπως τη θεωρεί ο κ. Βαρώτσος, δεν γίνεται. Το λάθος είναι ότι ο κ. Βαρώτσος εμφανίστηκε κάποτε ως Μεσσίας».

_Θα χειροκροτούσατε μια επιτυχημένη και τεκμηριωμένη πρόγνωση της ομάδας Βαρώτσου;

_«Ενα θα σας πω. Η πρόγνωση των σεισμών είναι για Bραβείο Νόμπελ. Εχουν ξοδευτεί εκατομμύρια δολάρια και έχουν γραφτεί άπειρες σελίδες. Βρίσκεται ένας επιστήμονας και με τόσο απλό τρόπο, μέσω των ΜΜΕ, ισχυρίζεται ότι κάνει πρόγνωση των σεισμών. Η διαφορά μου με τον κ. Βαρώτσο είναι απόλυτα επιστημονική».

_Γιατί, όλοι εσείς οι σεισμολόγοι, δεν μπορείτε να συνεννοηθείτε και να καταλήξετε σε κοινά συμπεράσματα;

_«Δίκαιο το ερώτημα. Η Σεισμολογία είναι μία επιστήμη δύσκολη, με πολλές αβεβαιότητες. Εάν συνέβαινε αυτό, που θα ικανοποιούσε την κοινή γνώμη, εγώ θα ανησυχούσα».

_Δεν είπα να ικανοποιεί, είπα να τα βρείτε μεταξύ σας και να μην υπάρχουν αυτή τη στιγμή τέτοιες αντιθέσεις και ακρότητες.

_«Κοιτάξτε. Το βασικό εργαλείο της Σεισμολογίας είναι η παραγωγή και η θεμελίωση μοντέλων, που σημαίνει ότι επειδή υπάρχουν πολλές αβεβαιότητες υπάρχουν και διαφορετικές προσεγγίσεις. Δεν είναι απαραίτητη η απόλυτη ταύτιση των απόψεων. Δεν αποτελεί μόνο προνόμιο ή ελάττωμα των σεισμολόγων. Είδατε, σχετικά με τη μόλυνση του περιβάλλοντος, τι λένε οι επιστήμονες; Σε μας αρκεί να τεμκμηριώνεται η κάθε άποψη του επιστήμονα, να λέει τι μέθοδο και ποια δεδομένα εφάρμοσε. Το κυριότερο στο χώρο της έρευνας είναι η επιστημονική τεκμηρίωση και το να γίνει αποδεκτό από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Μέσα από την κριτική καθιερώνεσαι στο χώρο της επιστήμης. Το πρόβλημα του σεισμού είναι σύνθετο και δικαιολογούνται οι διαφορετικές προσεγγίσεις».

_Ο σεισμολόγος θα πρέπει να προσέχει τι λέει στον κόσμο;

_«Βεβαιότατα. Αν βγω και πω ότι επέρχεται καταστροφικός σεισμός ίσως πάω φυλακή για διασπορά ψευδών ειδήσεων, επειδή δεν το τεκμηριώνω. Ακόμη και αν υπήρχε η δυνατότητα αυτή, δεν είναι ο καταλληλότερος τρόπος να βγω στο δελτίο των 8.30 και να ανακοινώσω ότι επέρχεται μεγάλος σεισμός. Ετσι σπέρνω τον πανικό. Τι κάνω; Καταθέτω τα στοιχεία μου στον κατάλληλο φορέα που θα τα επεξεργαστεί και μετά είναι άλλοι οι αρμόδιοι για το τι θα επακολουθήσει. Ο, τι χειρότερο, να βγω σε μια εφημερίδα και σε ένα κανάλι και να πω ότι έρχεται σεισμός».

_Συνάδελφός σας έκανε λόγο για δραστηριοποίηση γειτονικών ρηγμάτων στο Αιγαίο. Τι απαντάτε;

_«Υπάρχει μια δημοσιευμένη εργασία από έναν Τούρκο συνάδελφο στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης και από δύο Γάλλους ερευνητές στο Ινστιτούτο Φυσικής της Γης στο Παρίσι. Αυτοί λένε ότι από 29 σεισμούς με μέγεθος πάνω από 6, 2 πολλοί σχετίζονται με σεισμούς που έχουν συμβεί στο χώρο του Αιγαίου. Οτι υπάρχει δραστηριοποίηση γειτονικών ρηγμάτων. Αυτό έγινε αφού ολοκληρώθηκαν και έγιναν οι σεισμοί. Κάθισαν και επεξεργάστηκαν με μεθοδολογία και μοντέλα ότι υπάρχει συσχέτιση για συγκεκριμένους σεισμούς. Ηταν μία επιστημονικά τεκμηριωμένη διαπίστωση. Δεν λένε όμως ότι λόγω του σεισμού που έγινε το 1912 στο ρήγμα Ανατολίας αναμένεται να γίνει και στην τάφρο του Βορείου Αιγαίου. Πρώτος δήλωσα ότι ο σεισμός της Τουρκίας θα επηρεάσει περιοχές του Βορείου Αιγαίου. Αυτό είναι μια γενική εκτίμηση, δεν είναι είναι πρόβλεψη. Θα είχε αξία να πει κανείς ότι επειδή έγινε σεισμός στην Τουρκία περιμένουμε σεισμό στην Αττική, σεισμό στην Ελλάδα. Σαφώς επηρέασε, κανείς δεν αμφιβάλλει, αλλά είναι πολύ δύσκολο να το προσδιορίσει κανείς με ακρίβεια».

_Αντιμετωπίζεται ο σεισμός, κ. καθηγητά;

_«Ναι, με ένα πλέγμα ενεργειών. Με έρευνα, με σεισμική ή αντισεισμική παιδεία και με πρόληψη».

_Τι από αυτά γίνεται στη χώρα μας;

_«Ολα, αλλά δεν έχουμε φθάσει στο τέλειο. Ούτε στην Καλιφόρνια δεν γίνονται, όπου συνεχώς βελτιώνονται οι μέθοδοι».

_Υπάρχει ένα μοντέλο αντιμετώπισης των σεισμών;

_«Οχι κάτι συγκεκριμένο. Συνδυασμός μοντέλων υπάρχει. Πρέπει καθετί που θα κάνουμε να βλέπουμε τη δυναμική του. Το αμερικανικό και το γιαπωνέζικο μοντέλο προϋποθέτουν και αντίστοιχη κοινωνία. Αν βγει κάποιος και πει να κάνουμε άσκηση σεισμού, ο Ελληνας θα σκεφθεί ότι περιμένουμε σεισμό. Ο Ιάπωνας δεν θα το σκεφθεί έτσι».

_Πώς μπορούμε να προστατευθούμε από τους σεισμούς;

_«Πρέπει να μιλάμε γι' αυτό ένα μήνα. Ο σεισμός ως φυσικό φαινόμενο έχει ένα όριο αντιμετώπισης. Αν η πολιτεία συνεχώς αξιοποιεί τα αποτελέσματα της έρευνας και συνεχώς βελτιώνει την οργάνωσή της επιτυγχάνεται η μείωση των αρνητικών συνεπειών του σεισμού».

_Σας καλύπτει το θεσμικό πλαίσιο;

_«Είναι αυστηρό. Δεν ξέρω αν γίνεται όμως ο σωστός έλεγχος. Και οι πολίτες έχουν μεγάλο βαθμό ευθύνης. Προκειμένου να βάλουμε ένα κεραμίδι στο κεφάλι μας χτίζουμε ένα αυθαίρετο».

_Από εδώ και πέρα τι κάνουμε, κ. καθηγητά;

_«Να μην τρομάζουμε. Ο τρόμος φέρνει τον πανικό και αυτός δευτερογενή δυσάρεστα αποτελέσματα. Το μόνο όπλο είναι η ψυχραιμία».

_Ασχετο. Χρηματιστήριο παίζετε;

_«Οχι».

_Η καλύτερη επένδυση;

_«Η Παιδεία».

_Οταν μιλάτε στα σχολεία, πώς αντιμετωπίζουν τα παιδιά;

_«Με πολύ ενδιαφέρον. Είναι συγκινητικό. Θέλουν να μάθουν, αγαπούν το μυστήριο».

_Πώς σας βλέπει ο κόσμος;

_«Πιστεύει ότι γνωρίζουμε πότε θα γίνει σεισμός και αυτό μας πληγώνει, νομίζει ότι λέμε τη μισή αλήθεια. Τη δεύτερη μέρα του σεισμού ερωτήθηκε ένας Τούρκος σεισμολόγος στη Νικομήδεια αν θα έμενε στην Προύσσα. Εκείνος απήντησε «όχι». Δύο εκατομμύρια Tούρκοι βγήκαν στο δρόμο. Εχει σημασία πότε θα πεις εκείνο το ναι ή το όχι».

_Πώς ηρεμείτε;

_«Πάω εκδρομές με την οικογένειά μου, ακούω μουσική, κανένα κρασάκι σε ταβέρνα και από βιβλία, φιλοσοφία της επιστήμης».

_Τα παιδιά σας τι σάς λένε; Θα ήθελαν να γίνουν σεισμολόγοι;

_«Εγώ θα ήθελα ο Νίκος και ο Χρήστος να μπουν στο χώρο αυτό. Εκείνα βλέπουν τον μπαμπά τους και δεν θέλουν».

_Αφήσαμε δύο κεφάλαια ανοιχτά: Παπαζάχος-Σταυρακάκης και Σταυρακάκης- Βαρώτσος. Θα επανέλθουμε.

_«Στο πρώτο, θέμα δεν υπάρχει. Για το δεύτερο, θα σου γεμίσω εφτά ημερών φύλλα από την πρώτη σελίδα μέχρι την τελευταία».