Μ

ύθοι και πραγματικότητα για ένα φυσικό φαινόμενο, στο άκουσμα του οποίου μόνο φόβο και τρόμο εκδηλώνουμε. Ολη αυτή την εβδομάδα μια απίστευτη παραφιλολογία γύρω από τα Pίχτερ έχει αναπτυχθεί, αφού σεισμικότητα, σεισμικά κύματα, σεισμογενής περιοχή, εστία και επίκεντρο του σεισμού, ρήγματα και σεισμική ακολουθία μάς βασανίζουν λίγο ή πολύ.

Για όλα τα χαρακτηριστικά στοιχεία των σεισμών μιλά στην «Ε» ο Σταύρος Τάσσος, σεισμολόγος ερευνητής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του Αστεροσκοπείου Αθηνών, απαντώντας σε ερωτήσεις που έχουν να κάνουν με τον Eγκέλαδο, που δεν ξεχνά, τις τελευταίες ημέρες, συχνά πυκνά να υπενθυμίζει την παρουσία του.

1.

Κύριε καθηγητά, τι εννοούμε όταν λέμε έχουμε σεισμό;

«Είναι η δόνηση του εδάφους που οφείλεται στα κύματα που παράγονται όταν τα πετρώματα της Γης σπάνε από τη δράση δυνάμεων που βρίσκονται στο εσωτερικό της».

2.

Ποια είναι τα σεισμικά κύματα;

«Είναι τα επιμήκη κύματα που τα αισθανόμαστε πρώτα, γιατί ταξιδεύουν με ταχύτητα περίπου 8 χιλιομέτρων την ώρα, σαν μια σχετικά ασθενή κίνηση κατά τη διεύθυνση της εστίας του σεισμού· τα εγκάρσια, που ταξιδεύουν με ταχύτητα 4 περίπου χλμ. την ώρα και τα αισθανόμαστε δεύτερα σαν μια ισχυρότατη κίνηση κατά διεύθυνση κάθετη προς την πρώτη· και τα επιφανειακά κύματα, που ταξιδεύουν με ταχύτητα 3-3, 5 χλμ την ώρα».

3.

Αποτελούν η διάρκεια και η διεύθυνση χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός σεισμού;

«Οχι. Ούτε η διάρκεια, δηλαδή ο χρόνος που αισθανόμαστε ότι διαρκεί η σεισμική κίνηση, ούτε η διεύθυνση της σεισμικής κίνησης αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός σεισμού. Η διάρκεια εξαρτάται από την απόσταση του τόπου παρατήρησης από την εστία του σεισμού και είναι τόσο μεγαλύτερη όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση αυτή και όσο μεγαλύτερο είναι το μέγεθός του. Η σεισμική κίνηση φαίνεται να έρχεται από διάφορες κατευθύνσεις, γιατί εκτός από τις διευθύνσεις των επιμήκων, εγκαρσίων και επιφανειακών κυμάτων, αισθανόμαστε κινήσεις διαφόρων διευθύνσεων που οφείλονται σε ανακλάσεις και διαθλάσεις των κυμάτων αυτών».

4.

Τι είναι εστία του σεισμού;

«Το σημείο στο εσωτερικό της Γης όπου γίνεται το σπάσιμο των πετρωμάτων».

5.

Τι είναι επίκεντρο του σεισμού;

«Το σημείο στην επιφάνεια της Γης που βρίσκεται ακριβώς πάνω από την εστία του σεισμού».

6.

Μέχρι ποιο βάθος γίνονται οι σεισμοί;

«Το 80% των σεισμών χαρακτηρίζονται επιφανειακοί, και γίνονται σε βάθη μικρότερα των 60 χλμ. Οι σεισμοί ενδιάμεσου βάθους έχουν εστιακά βάθη από 60 μέχρι 300 χλμ. και οι σεισμοί βάθους, από 300 χλμ. μέχρι 700 χλμ. Επομένως σεισμοί γίνονται μέχρι βάθος 700 χλμ».

7.

Τα ρήγματα παράγουν σεισμούς ή οι σεισμοί τα ρήγματα;

«Οι σεισμοί παράγουν ρήγματα και όχι τα ρήγματα τους σεισμούς».

8.

Τι είναι μέγεθος σεισμού;

«Το ποσό της ενέργειας που εκλύεται στην εστία του σεισμού και δεν εξαρτάται από την απόσταση. Μετριέται στην κλίμακα Ρίχτερ· ο σεισμός της Αθήνας είχε μέγεθος 5, 9 Ρίχτερ».

9.

Τι είναι ένταση σεισμού;

«Οι συνέπειες ενός σεισμού. Οσο απομακρυνόμαστε από την περιοχή με τις μεγαλύτερες καταστροφές η ένταση του σεισμού μειώνεται. Μετριέται στην κλίμακα Μερκάλι. Ενας άλλος πιο αντικειμενικός τρόπος μέτρησης της έντασης της εδαφικής κίνησης είναι ως ποσοστό της επιτάχυνσης της βαρύτητας, που εκφράζει και τη σεισμική επικινδυνότητα μιας περιοχής. Στον τελευταίο σεισμό η επιτάχυνση του εδάφους έφτασε μέχρι και το 50% της επιτάχυνσης της βαρύτητας, πολύ υψηλή τιμή σε σχέση με το μέγεθος του σεισμού».

10.

Τι είναι σεισμική ακολουθία;

«Είναι το σύνολο των προσεισμών, αν υπάρχουν, του κύριου σεισμού και των μετασεισμών, που γεννιούνται σε έναν τόπο κατά τη διάρκεια ενός χρονικού διαστήματος με αυξημένη σεισμική δράση. Η μετασεισμική ακολουθία ενός σεισμού με μέγεθος 5, 9 διαρκεί αρκετές εβδομάδες και οι μεγαλύτεροι μετασεισμοί έχουν κατά μέσο όρο διαφορά από τον κύριο σεισμό 1, 2, δηλαδή στην περίπτωση του σεισμού της Αθήνας 4, 7. Χαρακτηριστικό στοιχείο μιας μετασεισμικής ακολουθίας είναι ότι ενώ μειώνεται ο αριθμός των μετασεισμών δεν μειώνεται το μέσο μέγεθός τους, δηλαδή μετασεισμοί με μεγέθη 4-4, 7 θα συνεχιστούν να γίνονται μέχρι το τέλος της μετασεισμικής ακολουθίας, βέβαια όλο και πιο αραιά».

11.

Από τι εξαρτάται ο σεισμικός κίνδυνος;

«Από το μέγεθος του σεισμού, την απόσταση από κατοικημένες περιοχές, τις ιδιότητες του εδάφους θεμελίωσης, την ποιότητα και τις ιδιότητες των κατασκευών».

12.

Τι εκφράζει η σεισμικότητα;

«Το μέγεθος και τη συχνότητα γένεσης των σεισμών σε μια ευρύτερη περιοχή».

13.

Μπορεί μια περιοχή να έχει υψηλή σεισμικότητα, αλλά όχι αντίστοιχα υψηλό σεισμικό κίνδυνο;

«Μπορεί, και η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Εχουμε την υψηλότερη σεισμικότητα στην Ευρώπη και την έκτη στον κόσμο, αλλά ο σεισμικός κίνδυνος στην Ελλάδα είναι σαφώς μικρότερος από άλλων γειτονικών χωρών, όπως η Τουρκία. Αυτό οφείλεται σε δύο κυρίως λόγους. Πρώτο, στο ότι πολύ μεγάλοι σεισμοί γίνονται στη θάλασσα μακριά από κατοικημένες περιοχές και δεύτερο στη σε γενικές γραμμές, καλή ποιότητα των κατασκευών».

14.

Είναι δυνατή η άμεση και βραχείας διάρκειας πρόγνωση των σεισμών;

«Η άμεση και η βραχείας διάρκειας πρόγνωση των σεισμών σήμερα δεν είναι δυνατή. Αντίθετα, η μακράς διάρκειας στατιστική πρόγνωση με πολύ μικρή ακρίβεια προσδιορισμού του χρόνου γένεσης ενός μελλοντικού σεισμού μέχρι και 15 χρόνια, είναι δυνατή».

15.

Εντέλει, είναι επιστήμη η Σεισμολογία;

«Είναι, στο σταυροδρόμι της Γεωλογίας και της Φυσικής. Γεννήθηκε στα μισά του αιώνα που φεύγει αφού η ανάγκη παρακολούθησης των πυρηνικών δοκιμών επέβαλε τη δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου σεισμογράφων σε όλη τη Γη. Γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για το εσωτερικό του ατόμου και την επιφάνεια της Σελήνης παρά για το εσωτερικό της Γης. Τούτο γιατί η δυνατότητα άμεσης παρατήρησης με γεωτρήσεις δεν ξεπερνά τα 10 χλμ. δηλαδή το 0, 15% περίπου της ακτίνας της Γης, που είναι περίπου 6.370 χλμ.».