Δεν το αποκλείω καθόλου, όταν θα ξανακατέβω στην πατρίδα μου την Καλαμάτα και κάνω την απαραίτητη βόλτα στην παραλία, στην οδό Ναβαρίνου, περνώντας από το διώροφο παλιό σπίτι, που κάποτε στο ισόγειό του φιλοξενούσε την ταβέρνα του Γκούνη, να δω μια μικρή εντοιχισμένη πλάκα, που να λέει: «Στην κατοικία αυτή διέμενε επί επτά μήνες (Σεπτέμβριος 1940 - Απρίλιος 1941) ο μεγάλος Αγγλος συγγραφέας Lawrence Durrell».

Αν ήμουν δήμαρχος Καλαμάτας αυτό θα έκανα. Είναι το ελάχιστο που μπορεί να κάνει ένας τοπικός άρχοντας. Διότι το μέγιστο το έκανε ένας άλλος Καλαματιανός. Ο Νίκος Ζερβής, που έγραψε και τύπωσε ένα συναρπαστικό βιβλίο με τίτλο «Ο Lawrence Durrelll στην Καλαμάτα».

Μάλιστα. Ο συγγραφέας του «Αλεξανδρινού Κουαρτέτου», ο φίλος του Χένρι Μίλερ και του Γιώργου Σεφέρη, ο λάτρης της Ελλάδας, δεν πέρασε απλώς λίγους από τους μήνες της έντονης και πολυτάραχης ζωής του (1912 - 1990) στην Καλαμάτα. Η περίοδος αυτή ήταν για την Ελλάδα, αλλά και για τον ίδιο και την οικογένειά του, πολύ σημαντική. Το αποδεικνύει η αφορμή που έκανε τον Νίκο Ζερβή να αρχίσει να αναζητεί τα ίχνη του Λόρενς Ντάρελ στην Καλαμάτα.

Ο Kαλαματιανός, βέβαια, συγγραφέας, που τίποτα δεν του ξεφεύγει από την παλιά αλλά και νεώτερη ιστορία της πόλης του (το φανερώνει το πλήθος των βιβλίων και δημοσιεύσεών του), γνώριζε για την παρουσία του Ντάρελ στην Καλαμάτα κατά τη διάρκεια του ελληνο-ιταλικού πολέμου και της γερμανικής εισβολής.

Ετσι καθόλου δεν τον εξέπληξε ένα τηλεφώνημα του φίλου του Πάτρικ Λι Φέρμορ τον Σεπτέμβριο του 1995, με το οποίο ο διάσημος συγγραφέας και λάτρης της Μάνης τον πληροφορούσε ότι στο σπίτι του, στην Καρδαμύλη, βρισκόταν η κόρη του Λόρενς Ντάρελ, η Πηνελόπη Ντάρελ Χόουπ, μαζί με τον σύζυγό της Τζον Χόουπ.

Η Πηνελόπη Ντάρελ είχε έρθει στη Μεσσηνία για να συγκεντρώσει πληροφορίες για τη σύντομη διαμονή του πατέρα της. Αλλά και τη δική της. Διότι όταν ο Ντάρελ και η σύζυγός του Νάνσυ, ζωγράφος και γλύπτρια, έφτασαν στις 19 Σεπτεμβρίου 1940 στην Καλαμάτα, είχαν μαζί τους και τη μόλις δυόμισι μηνών Πηνελόπη.

Ο Νίκος Ζερβής, όπως καλά είχε φανταστεί ο Πάτρικ Λι Φέρμορ, στάθηκε ο ιδανικός σύντροφος και συμπαραστάτης της Πηνελόπης Χόουπ. Το αποτέλεσμα της έρευνάς του για τη διαμονή του Ντάρελ στην Καλαμάτα αποτελεί το κύριο μέρος του βιβλίου του. Διότι ο συγγραφέας έκανε μια πραγματικά εντυπωσιακή σε βάθος και έκταση έρευνα. Δεν πρέπει να του έχει ξεφύγει η παραμικρή γραπτή ή προφορική μαρτυρία γύρω από τη σχέση του Λόρενς Ντάρελ με την Καλαμάτα.

Εχει ξεσκονίσει τις καλαματιανές εφημερίδες της εποχής. Εχει σκύψει πάνω από όλα τα γραπτά του ίδιου του Ντάρελ, αλλά και του Σεφέρη. Εχει διαβάσει όλες τις βιογραφίες, που έχουν γραφτεί για τον συγγραφέα του «Αλεξανδρινού Κουαρτέτου». Εχει ανακαλύψει άγνωστες για το ελληνικό κοινό επιστολές πουύ αντάλλαξε ο Kαλαματιανός τότε Ντάρελ με τον ευρισκόμενο στις ΗΠΑ Χένρι Μίλερ. Μέχρι κι ένα ποίημα που έστειλε από την Καλαμάτα ο Ντάρελ στον Σεφέρη, με τίτλο «Γράμμα στον Σεφέρη τον Ελληνα» (περιλαμβάνεται στή συλλογή «A Private Countr y»), μετέφρασε ο Νίκος Ζερβής θέλοντας να αποδείξει ότι όχι μόνο γράφτηκε στην Καλαμάτα, αλλά είναι και απόλυτα επηρεασμένο από τη φύση και την ιστορία της. Για τους Καλαματιανούς δεν είναι υπέροχο;

Δάσκαλος αγγλικών

Οταν ο συγγραφέας του «Αλεξανδρινού Κουαρτέτου» έφτασε στη μεσσηνιακή πρωτεύουσα, σε ηλικία 27 χρόνων, ήταν... δάσκαλος αγγλικής γλώσσας. Δεν είχε ακόμα γράψει κανένα από τα βιβλία που τον έκαναν διάσημο -κυρίως, βέβαια, το «Αλεξανδρινό Κουαρτέτο» (1957-59) με το οποίο ώθησε αποφασιστικά τη λογοτεχνία προς ένα νέο τύπο μυθιστορήματος. Το ποιητικό του ταλέντο είχε, βέβαια, ήδη εκδηλωθεί (ο Χένρι Μίλερ, η Αναΐς Νιν και ο Τ.Σ. Ελιοτ είχαν αναγνωρίσει την αξία του), ενώ είχε υπάρξει κι ένα νεανικό μυθιστόρημα.

Στην Καλαμάτα ο Λόρενς Ντάρελ κατέβηκε όταν το Βρετανικό Συμβούλιο (British Council) αποφάσισε να ιδρύσει στην πόλη Αγγλικό Σχολείο, μετά από εισήγηση του τότε υποπρόξενου της Αγγλίας στη μεσσηνιακή πρωτεύουσα Πάνου Ι. Κωστόπουλου. Ο Aγγλος συγγραφέας είχε ήδη πίσω του τέσσερα ελληνικά χρόνια. Από το 1935 μέχρι το 1939 είχε ζήσει στην Κέρκυρα και στην Αθήνα και είχε προφτάσει να διοριστεί στη Διπλωματική Υπηρεσία και το Βρετανικό Συμβούλιο. Η δράση του ως πράκτορα των αγγλικών μυστικών υπηρεσιών είναι πασίγνωστη, το ίδιο και ο άσχημος ρόλος που έπαιξε στην Κύπρο, όπου υπηρέτησε κατά τη διάρκεια του Κυπριακού Αγώνα. Η στάση του τότε είχε κλονίσει τις καλές του σχέσεις με τους φίλους του, κυρίως τον Γιώργο Σεφέρη.

Στα 27 του, όμως, χρόνια ο Ντάρελ δεν είχε προλάβει, ακόμα, να νιώσει σε όλη την έκτασή της τη μαγεία της «δράσης», που τόσο τον γοήτευε. «Ηταν ένα είδος νεύρωσης», ομολόγησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του, αποτραβηγμένος στο Σομιέρ της νότιας Γαλλίας. Στα 27 του χρόνια ανέλαβε απλώς να στήσει το πρώτο αγγλικό σχολείο της Καλαμάτας, ως παράρτημα του Βρετανικού Συμβουλίου, με την επωνυμία «Ινστιτούτον Αγγλικών Σπουδών». Κατά το ίδιο σχολικό έτος, 1939-40, λειτουργούσαν στην πόλη δύο ακόμα ξένα σχολεία, με άμεση εξάρτηση από το Μορφωτικό Ακόλουθο της πρεσβείας τους: ένα γαλλικό και ένα γερμανικό.

Το τελευταίο, μάλιστα, όπως υποστηρίζει ο βιογράφος του Λόρενς Ντάρελ Ian Mac Niven («Lawrence Durrell: A Biograph y», Faber and Faber, 1998) είναι υπεύθυνο για την αιφνίδια ίδρυση αγγλικού σχολείου στη Καλαμάτα. Ο Γερμανός υποπρόξενος, που είχε εγκατασταθεί στην πόλη, εθεωρείτο από τους Βρετανούς ως ιδιαίτερα επικίνδυνος, και χρειαζόταν ένας Ντάρελ για να αντικρούσει την προπαγάνδα του. Ο Νίκος Ζερβής προσθέτει και τη δική του μαρτυρία για τον φοβερό αυτό Γερμανό. Στις 6 Απριλίου 1941, τη μέρα που οι Γερμανοί επιτέθηκαν στη Ελλάδα, ο Γερμανός πρόξενος στην Καλαμάτα, δρ Ερτμαν, με το πιστόλι στο χέρι σταμάτησε μια αυθόρμητη συγκέντρωση διαμαρτυρίας κάτω από το γερμανικό προξενείο.

Οταν, όμως, το ζεύγος Ντάρελ και η κορούλα τους έφτασαν στην Καλαμάτα, η πόλη ήταν ακόμα ειρηνική. Εγκατεστάθηκαν σε ένα σπίτι στην παραλία, ενώ το Ινστιτούτο Αγγλικών Σπουδών στεγάστηκε πάνω από το κατάστημα ψιλικών του Γεωργίου Τσιντέα, στην πλατεία 23ης Μαρτίου, στην καρδιά, δηλαδή, της πόλης.

Δεν είχε προλάβει να αρχίσει ο Ντάρελ τα μαθήματα στο Ινστιτούτο Αγγλικών Σπουδών και η Ιταλία κήρυξε τον πόλεμο στην Ελλάδα.

Γράμματα στον Χένρι Μίλερ

Ο Ντάρελ μοιράστηκε με τους Καλαματιανούς την αγωνία του πολέμου, τις σειρήνες, τους συναγερμούς και τη μία και μοναδική επιδρομή της ιταλικής αεροπορίας. Σε ένα γράμμά του, μάλιστα, προς τον Χένρι Μίλερ, την περιγράφει («Τhe Durrell - Miller Letters 1935-80», «Lawrence Durrell-Henr yMiller, A Private Correspondence»).

Αγαπητέ Χένρι

Ως τώρα ζούμε εδώ, συνεχώς, με την αγωνία των αεροπορικών επιδρομών. Ως σήμερα δεν είχαμε βομβαρδισμούς, αλλά πριν από δύο ημέρες ένα ιταλικό αεροπλάνο πέταξε σχεδόν μέσα στο παράθυρο της τραπεζαρίας. Ηταν ένα παράξενο συναίσθημα να βλέπω αυτό το χαριτωμένο γκρίζο πράγμα να γλιστράει από τον ουρανό πρός το λιμάνι. Ρίφθηκαν αρκετές βολές από το μοναδικό πολυβόλο εδώ. Το αεροπλάνο έστριψε σιγά και βουίζοντας πάνω από το βουνό προς την κατεύθυνση της Κρήτης».

Υπάρχουν αρκετές επιστολές του Ντάρελ προς τον Μίλερ σταλμένες από το Ινστιτούτο Αγγλικών Σπουδών Καλαμάτας. Δεν αναφέρεται μόνο στον πόλεμο ή εκφράζει το θαυμασμό του για τους Ελληνες. («Είναι περισσότερο μεγαλόπρεποι στον πόλεμο παρά στην ειρήνη. Το χιούμορ τους! Και από παράδοση είναι καθαρά μαχητές - απαξιούν να καίνε χωριά, να συλλαμβάνουν ομήρους ή να ακρωτηριάζουν αιχμαλώτους....», γράφει στον Μίλερ). Ο Λόρενς Ντάρελ έχει αρχίσει να συνδέεται με τη μεσσηνιακή φύση και την περιγράφει στον Aμερικανό φίλο του με το γνωστό του αισθησιακό τρόπο.

«Ερχεται η άνοιξη, τώρα, και η πεδιάδα αυτή γίνεται όμορφη και γαληνεύει περιβαλλόμενη από υψηλές χιονισμένες βουνοκορφές. Και γίνεται συναρπαστική με τις πορτοκαλιές», γράφει στις 13 Μαρτίου 1941. «Την περασμένη Κυριακή περιπατήσαμε ανηφορίζοντας προς τα ορεινά μονοπάτια, που σου φέρνουν ζάλη, και φτάσαμε ώς τα χιόνια της οροσειράς. Από εκεί είδαμε τη μεγάλη λευκή όψη του Ταϋγέτου, πέρα από την πεδιάδα». Και κλείνοντας την επιστολή του αναφέρεται και πάλι στη Μεσσηνία:

«...Σου στέλνω ένα φύλλο από ένα τριαντάφυλλο της Μεσσηνίας, που μάζεψα δίπλα στον ατίθασο κόλπο, που αγαπά τους ήρωες: Σε χαιρετώ στο όνομα της αφρογέννητης Αφροδίτης».

Ο Νίκος Ζερβής σχολιάζει ότι όταν ο Ντάρελ αναφέρεται στον μεσσηνιακό κόλπο ως τον «ατίθασο κόλπο, που αγαπά τους ήρωες» έχει, ίσως, υπόψη του το ξεκίνημα της επανάστασης του 1821 από την Καλαμάτα, αλλά και την ηρωική Μάνη, που βρέχεται από αυτόν.

Οι Eλληνες ήρωες και ο τάφος

Η κόρη, πάντως, του Λόρενς Ντάρελ, που έχει πια επισκεφτεί πολλές φορές την Καλαμάτα, ερμηνεύει με έναν πιο φροϋδικό τρόπο τη συγκίνηση που προκαλούσε στον πατέρα της η καλαματιανή φύση, αυτός ο, όπως λέει η ίδια, «ασυνήθης αιφνιδιασμός του όμορφου Μεσσηνιακού Κόλπου και της πόλεως, που περιβάλλεται από μπαξέδες και πορτοκαλιές».

Να τι ακριβώς έγραψε σε επιστολή της προς τον Νίκο Ζερβή.

«Ο κ. Φώτης Κωστόπουλος (σ.σ γιος του υποπρόξενου της Αγγλίας στην Καλαμάτα την εποχή που ο Ντάρελ βρισκόταν εκεί) μου είπε ότι το άρωμα των ανθισμένων πορτοκαλιών την άνοιξη, τότε, μπορούσε να σε κάνει να αισθάνεσαι μεθυσμένος. Και όλο το σκηνικό τοπίο, που προστατεύεται από οροσειρές, με τις κορυφές τους χιονισμένες τον χειμώνα, θα του θύμιζαν τα παιδικά του χρόνια στην Ινδία (North Point) και το πρώτο του σχολείο στο Νταρτζήλινγκ, που έβλεπε τα Ιμαλάια».

Οι μήνες, που πέρασε ο Λόρενς Ντάρελ στη Καλαμάτα δεν ήταν, βέβαια, παραμυθένιοι. Η πανέμορφη μεσσηνιακή φύση, που απολάμβανε με περιπάτους γύρω από την πόλη, οι πορτοκαλιές, η θέα της θάλασσας από το μπαλκόνι του και η συγκίνησή του από τον ηρωικό λαό δεν έφταναν για να καλύψουν τα προβλήματα που είχε το σπίτι τους ή την πλήξη, που του προκαλούσε η έλλειψη συντροφιάς και βιβλίων - έτσι παραπονιέται σε γράμμα του στον Γιώργο Σεφέρη το Φεβρουαρίου του 1941.

Σε ένα, μάλιστα, προηγούμενο γράμμα του (9 Νοεμβρίου 1940) προς τον Γ.Σ. («Dwellers in the Greek E ye - George Seferis and Lawrence Durrelll» του George Thaniel) ο Ντάρελ δείχνει ψυχολογικά πεσμένος.

Αγαπητέ Γιώργο

(...) Τουλάχιστον, αρχίζουμε να βλέπουμε το άστρο της Ελλάδας να ανατέλλει σε όλη του τη λαμπρότητα. Θα ήθελα να έβλεπα τον Κατσίμπαλη πάνω στο άλογό του στα αλβανικά υψώματα και τον Τώνιο να ψάχνει τη θάλασσα για τον Ιταλικό Στολο. Μεγάλες στιγμές. Σε αντίθεση, εμείς είμαστε σε έναν τάφο. Οι άνθρωποι αυτοί είναι όλοι τους παράλυτοι από το φόβο ότι θα χάσουν τα χρήματά τους και τη ζωή τους. Βρισκόμαστε κουλουριασμένοι στα καταφύγια όλη την ημέρα. Χωρίς παρελάσεις, χωρίς εορτασμούς - μόνον ένας τυχαίος αεροπορικός συναγερμός.

Εδώ είχαμε πολλούς επισκέπτες, αλλά χωρίς βόμβες, πράγμα περίεργο, επειδή η Καλαμάτα είναι μάλλον σημαντική. Ο κόσμος είναι πολύ εξαγριωμένος και σκληρός - οι χωρικοί. Εννοώ τους Μανιάτες. Θέλουν να πολεμήσουν τώρα με τη Γερμανία, μόνοι τους χωρίς βοήθεια. Ζούμε κοντά στην ακτή σε ένα απαίσιο σπίτι και η κακοκαιρία αρχίζει. Δεν έχω κέφι να γράψω αυτές τις ημέρες. (...)

Με αγάπη από όλους μας

Larr y

Η Πηνελόπη Ντάρελ Χόουπ σε άλλη επιστολή της προς τον Νίκο Ζερβή προσθέτει τη δική της μαρτυρία για την καλαματιανή περίοδο του Ντάρελ. Θυμάται τον πατέρα της να λέει ότι παρ' όλες τις δυσκολίες και τις αβεβαιότητες υπήρξε «μια εποχή ηρεμίας πριν από τη θύελλα - ένας καιρός, έλεγε, όπου δεν είχε κανείς παρελθόν και μέλλον. Και, έτσι, κατά παράξενο τρόπο, η εποχή εκείνη του είχε δώσει ένα διαφορετικό αίσθημα απελευθέρωσης. Οταν έφτασαν τα νέα της προσέγγισης των Γερμανών, παρομοίωσε την ατμόσφαιρα με το ποίημα του Καβάφη "Περιμένοντας τους βαρβάρους"».