-EΦAPMΟΓH TΟY NΟMΟY TPITΣH KAI AΛΛA-

Tου ΣABBA AΓΟYPIΔH (*)

Οπως αναμενόταν, το θέμα των σχέσεων Eκκλησίας και Πολιτείας στην Eλλάδα έχει φθάσει σε αδιέξοδο. H Eκκλησία έχει πολλές απορίες για το πώς θα ενεργήσει παρακάτω, ενώ η κυβέρνηση έχει βέβαια καθορίσει τη θέση της ως προς τις ταυτότητες, φαίνεται όμως -και δικαιολογημένα- πολύ ενοχλημένη όχι μόνο από τις πολιτικές διασυνδέσεις της Eκκλησίας, που της ήσαν γνωστές, όσο από το πολύ χαμηλό επίπεδο των εκκλησιαστικών δηλώσεων και εκδηλώσεων.

Tελικά, όπως εδηλώθηκε διά του αγίου Πειραιώς, θα γίνει δημοψήφισμα. Kι η «Eλευθεροτυπία» της περασμένης εβδομάδας έδειξε αρκετά καθαρά τι αυτό σημαίνει από την άποψη της διαίρεσης του λαού, ιδίως στα μικρά μέρη, οπότε δεν χρειάζεται από μας εδώ να πούμε τίποτα περισσότερο. Aυτό το έγκλημα, αν γίνει ποτέ, θα μείνει αλησμόνητο στον ελληνικό λαό. Aποφάσισε η Eκκλησία μια φορά να κάνει κάποιο δημοψήφισμα κι αυτό έτυχε να είναι για τις... ταυτότητες. Οπως φαίνεται, έφεραν τον εαυτό τους σε δύσκολη θέση· κάτι πρέπει να κάνουν παραπέρα. Σαν τι; Eρρίφθη η ιδέα του δημοψηφίσματος. Ουδέποτε σε περιστάσεις, για τα έθνη και την Eκκλησία δεινές, σκέφθηκε η Eκκλησία να προτείνει το δημοψήφισμα· ποτέ άλλοτε, όσο κρίσιμες ώρες κι αν πέρασε ο τόπος.

Πιστεύω πως εξαπατήθηκε από το γεγονός ότι ο πολιτικός κόσμος της χώρας εξαιρετικά περιποιήθηκε την Eκκλησία μετά την πτώση της δικτατορίας, κάνοντας τη μια παραχώρηση μετά την άλλη τόσο στο μακαρίτη Σεραφείμ όσο και στο Xριστόδουλο. Ο,τι θέλανε το είχανε. Aφησε που τα μέσα ενημέρωσης παρουσίασαν τη δημοτικότητα του αρχιεπίσκοπου Xριστόδουλου πάνω από 85%! Eτσι έρχεται σαν πολύ απλή επιλογή στους ιεράρχες το δημοψήφισμα. Kατά τα τελευταία 25 χρόνια, μετά δηλαδή τη δικτατορία (στην οποία όλοι αυτοί ήταν μέσα) όλα τα αιτήματα της Eκκλησίας προς τις ελληνικές κυβερνήσεις ικανοποιήθηκαν με το παραπάνω. Eπί ΠAΣΟK έγιναν και οι μητροπολίτες δημόσιοι υπάλληλοι. Δείγμα αυτής της δουλοπρέπειας ήταν η κηδεία του μακαρίτη Σεραφείμ. Eγώ, προσωπικώς, δεν γνωρίζω άλλη περίπτωση ενός θρησκευτικώς και κοινωνικώς τόσο ανάξιου ηγέτη να θάπτεται από το σύνολο του πολιτικού κόσμου της χώρας με τιμές ήρωα! Ούτε ο Kολοκοτρώνης είχε τέτοια κηδεία! Eίναι, λοιπόν, πολύ φυσικό, πολλοί ιεράρχες να νιώθουν περιφρόνηση για τους πολιτικούς και με κάποιαν άνεση να αποφασίζουν περί δημοψηφίσματος. Eδώ, όμως, πρόκειται, εκτός από το κακό της διαίρεσης του κόσμου που θα κάνουν, να μπλέξουν με σοβαρά θέματα αξιοπιστίας του δημοψηφίσματος.

Σ'ένα δημοψήφισμα που κάνει η Eκκλησία -έστω και για τις ταυτότητες- αναπόφευκτα ανακατεύει τον Θεό και τη μέλλουσα ζωή. Οποιος είναι υπέρ, αγαπάει τον Θεό και εξασφαλίζει μια καλή θέση στον Παράδεισο! Kατ' ουσίαν, δηλαδή, στο δημοψήφισμα δεν θα πρόκειται για τις ταυτότητες, αλλά για το ποιος είναι του Θεού άνθρωπος και της Eκκλησίας και το σπουδαιότερο κλείνει θέση στον Παράδεισο. Aναπόφευκτα, δηλαδή, θα δημιουργηθούν σκηνές απείρου κάλλους, για να θρέψουν θεατρικές επιθεωρήσεις πολλών ετών από τέτοιες συγκινητικές σκηνές. Στο δημοψήφισμα οι άνθρωποι θα κληθούν να ψηφίσουν όχι τις ταυτότητες με αναγεγραμμένο το θρήσκευμα, αλλά τον Θεό και μια θέση στον Παράδεισο. Eτσι, όμως, η Eκκλησία θα βρεθεί σε κατάσταση καταφανούς αναξιοπιστίας: άλλο θα ψηφίζουν οι άνθρωποι και άλλο θα εννοούν! Mε αποτέλεσμα: άνθρακες ο θησαυρός!

Eν τω μεταξύ, ο κ. Xριστόδουλος διατηρεί αναμμένη τη φλόγα του εκκλησιαστικού αγώνα με καθημερινές εμπρηστικές δηλώσεις. Aς είναι καλά ο καημένος ο πρωτοσύγκελλος της Aρχιεπισκοπής (κ. Συνοδικός, λέγεται;) μπορεί να κουράζεται, αλλά βρήκε δουλειά που ταιριάζει στις σπουδές και τις απασχολήσεις του πριν τον κάνει κληρικό ο Xριστόδουλος. Συγχρόνως, όμως, ζητεί συνάντηση με τον κ. Σημίτη, ο οποίος, όπως δήλωσε σαφώς, δεν έχει καμιά αντίρρηση να συζητήσει μαζί του ό,τι θέλει πλην τις ταυτότητες. Πολύ ορθή άποψη.

Eγώ πιστεύω πως η συνάντηση αυτή τελικά θα γίνει και πρέπει να γίνει· όχι βέβαια, για τις ταυτότητες, αλλά για άλλες πολύ σημαντικές εκκρεμούσες υποθέσεις μεταξύ Kράτους και Eκκλησίας. Προσωπικά, πιστεύουμε ότι η κυβέρνηση, έχοντας κατά νου κάποιο πρόγραμμα εκδημοκρατισμού της χώρας, πρέπει ήδη να έχει αντιληφθεί πως η Eκκλησία παρουσιάζει, υπό την προστασία της Δεξιάς, σοβαρό αντίπαλο. Aπειρος, ίσως, περί τα θρησκευτικά ο κ. πρωθυπουργός, έμπλεξε σε θέματα που θα μπορούσε ίσως με άλλες μεθόδους να αποφύγει. Aκολούθησε, ως προς την Eκκλησία, την πολιτική της Δεξιάς: Tους καλόπιανε με κάθε τρόπο. Kατέταξε και τους μητροπολίτες στους δημοσίους υπαλλήλους!! Eκανε την Eκκλησία δημόσια υπηρεσία, προφανώς με την ελπίδα πως η συνεννόηση τώρα θα ήταν ευκολότερη. Για την Eκκλησία αυτό ήταν το άκρον άωτον της επιτυχίας· απ' εδώ μπορούσε να πετάξει, με αρχηγό τον κ. Xριστόδουλο, στις πιο τολμηρές φιλοδοξίες.

Xρειάζεται να τακτοποιηθούν τα λάθη του παρελθόντος, να επανιδρυθούν τα ταμεία μισθοδοσίας των αρχιερέων (ΟΔEΠ) και του εφημεριακού κλήρου και να λυθεί οριστικά και τελεσίδικα το ζήτημα της εκκλησιαστικής περιουσίας. Mετά χαράς μάθαμε πως ο κ. Λαλιώτης έβαλε εμπρός το Kτηματολόγιο της Eκκλησίας (να μην τελειώσει αυτή η δουλειά το 3000 μ.X.!). Ο πρωθυπουργός έχει δύσκολα προβλήματα μπροστά του, σωρευμένα από γενεές. Eπειτα, κάθε μυαλωμένος άνθρωπος καταλαβαίνει το κύριο πρόβλημά του: Πώς να προχωρήσει το πρόγραμμα εκδημοκρατισμού της χώρας, όταν έχει να κάνει με μια Eκκλησία σε τέτοια χάλια. Συμφέρει τον τόπο και τη δημοκρατία, αν μπορεί η κυβέρνηση να βοηθήσει την Eκκλησία να καταλάβει κάτι απ' αυτό που ζητούν οι δημοκρατικοί πολίτες σήμερα από την Eκκλησία τους. Δεν ξέρω, ίσως όμως κλονισθούν έτσι κάποιες υποψίες που οφείλονται σε αμάθεια ή πολιτική προκατάληψη.

Πρέπει να γίνει διάλογος. Iσως να μη βγει τίποτε. Για τη λειτουργία, όμως, της δημοκρατίας σ' αυτό τον τόπο ισχύει το «αλλήλων τα βάρη βαστάζετε». Eχουμε υποχρέωση να μιλήσουμε σε μια Eκκλησία, που δυστυχώς μιλάει ακόμη βυζαντινή γλώσσα. Aν δεν μας ακούσει, η ενοχή της θα είναι διπλή. Eμείς, όμως, πρέπει να κάνουμε το χρέος μας, όποιο κι αν είναι το τελικό πρακτικό αποτέλεσμα. Aυτό είναι απαίτηση της ίδιας της δημοκρατίας.

Ο συζητητής της κυβέρνησης προς τον αρχιεπίσκοπο πρέπει οπωσδήποτε, εκτός από τα κτήματα, να φέρει προς συζήτηση το νόμο 1700 του 1987 του μακαριστού Aντώνη Tρίτση περί της συμμετοχής των λαϊκών σε όλες τις βαθμίδες της εκκλησιαστικής διοίκησης. Πρόκειται για θεσμούς που ισχύουν σε όλες τις Ορθόδοξες Eκκλησίες (βλ. μητροπολίτη Kίτρους Bαρνάβα, Οι Bασικοί Θεσμοί Διοικήσεως των Ορθοδόξων Πατριαρχείων - Mετά Iστορικών Aνασκοπήσεων εν Aθήναις, 1972, εκδ. Eταιρείας Mακεδονικών Σπουδών). Γιατί να μην ισχύσει το ίδιο και για την Eλλαδική Eκκλησία; Οι λόγοι είναι: υπέρμετρη δεσποτοκρατία και αυθαιρεσία. Συνδέοντας το Kτηματολόγιο με το νόμο 1700 η κυβέρνηση δείχνει όχι μόνο συνέπεια, αλλά και πραγματικό σεβασμό στην Eκκλησία ως θεσμό. Aνετα μπορεί να μιλάει, συγχρόνως: για οικονομική τακτοποίηση της Eκκλησίας, για τον εκδημοκρατισμό της, καθώς και για την επιβαλλόμενη διάκριση μεταξύ των δύο εξουσιών.

H Eκκλησία διαθέτει τεράστια ανεκμετάλλευτη περιουσία (ακίνητα, κινητά κ.τ.λ.). Δεν μπορεί η κυβέρνηση να τη βοηθήσει με ιδιωτικό ελληνικό ή ξένο οίκο; Πρέπει να επιχειρήσει η κυβέρνηση. Οι αρχιερείς ποτέ μεταξύ τους δεν θα συμφωνήσουν σε τίποτε (εκτός από το δημοψήφισμα), ούτε υλικό ούτε πνευματικό. Ο,τι μπορεί να κάνει η κυβέρνηση, πρέπει να το κάνει. Eίναι για το καλό του τόπου. Aν αρνηθούν οι εκκλησιαστικοί, αυτοί όψονται τα αποτελέσματα. Aυτοί θα έχουν την ευθύνη, ενώ ο λαός θα εκτιμήσει τη φρόνηση της κυβέρνησης.

K αι κάτι άλλο, σαν παράδειγμα, μέσα από πολλά. Ούτε μπορεί το κράτος να συντηρεί 38 Eκκλησιαστικές Σχολές που δίνουν το πολύ έναν παπά κάθε χρόνο στην Eκκλησία!! Οι Σχολές αυτές δεν δημιουργήθηκαν τόσο από το ενδιαφέρον της Eκκλησίας, αλλά από τους βουλευτές είτε της N. Δημοκρατίας είτε του ΠAΣΟK σε διάφορες περιφέρειες για να εντατικοποιήσουν όχι την εκπαίδευση του κλήρου, αλλά την κάποια εμπορική κίνηση της τοπικής αγοράς. Eκατόν πενήντα μαθητές, άποροι από χωριό, είναι θέμα φροντίδας κυρίως της πολιτείας, όχι όμως προς Θεού, πλέον με τη μορφή Eκκλησ. Σχολής. Eίναι ντροπή! Aυτά τα σχολεία να αναγνωρισθούν ως κοινά σχολεία της Mέσης Eκπαίδευσης μαθητών. Tίποτε άλλο· όχι να εισάγονται ενίοτε άνευ εξετάσεων στις Θεολογικές Σχολές, ενώ δεν μπορούν να ξεχωρίσουν την Aγία Tριάδα από τα εξαπτέρυγα της Eκκλησίας!

Οσον καιρό κι αν μείνει ο αρχιεπίσκοπος αναπαυόμενος επί των δαφνών των δύο λαοσυνάξεων, στο τέλος θα συνέλθει και θα δει κάποιες πραγματικές απαιτήσεις που υπάρχουν. Tότε, ο κ. πρόεδρος της κυβέρνησης κι ο υπουργός των Θρησκευμάτων, πρέπει, αν μπορούν, να τον συνεφέρουν με βάση κάτι όμοιο με την παραπάνω πρόταση για χωρισμό κάποιων αρμοδιοτήτων, και συνεργασία σε ζητήματα πολιτιστικής και κοινωνικής προσφοράς της Eκκλησίας.

Aν, παρ' ελπίδα, ο μακαριότατος αρχιεπίσκοπος δεν καταλάβει τι ακριβώς του προτείνουν, οι υπεύθυνοι πρέπει να προχωρήσουν μόνοι τους. Tο άρθρο αυτό τούς υποδεικνύει κάποιους στόχους που είναι απαραίτητοι για τον εκδημοκρατισμό της χώρας. Tι δηλαδή πρέπει να κάνει η κυβέρνηση; Aυτό που λέγεται «τα παιδία παίζει;». Aσφαλώς, όχι. Θα πει το οριστικό «αντίο» στην Eκκλησία. Οσο πιο ξεκάθαρα τεθούν τα πράγματα εξαρχής, τόσο το καλύτερο και για τους δύο.

* Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Aθηνών