Ο ΣYNHΓΟΡΟΣ, H NET, ΟI ΧANIΩTEΣ

Tου NIKΟY ΠAPAΣKEYΟΠΟYΛΟY*

Αυτόν τον καιρό συμπληρώνεται ένας χρόνος τακτικής αρθρογραφίας μου στην «Ελευθεροτυπία». Επιχείρησα λοιπόν μια αναδρομή στα δημοσιευμένα κείμενα στην ένατη σελίδα της εφημερίδας. Χωρίς άλλο, βλέποντας το σύνολο, το «δάσος», ανακαλύπτει κανείς ό,τι δεν μπορεί να διακρίνει η ματιά που προσηλώνεται στα επιμέρους, στο «δέντρο».

Η επισκόπηση έδειξε αυτό που απευχόμουν: τα άρθρα συνθέτουν μια διαρκή κριτική: Κριτική σε εκφάνσεις της κρατικής αλλά και της ιδιωτικής εξουσίας, στον τρόπο εφαρμογής των θεσμών, στη διάχυτη υποτίμηση της ατομικής ελευθερίας και του αυτοπροσδιορισμού, αλλά και στην υποτίμηση των ζωτικών κανόνων της ανθρώπινης συμβίωσης και της αλληλεγγύης. Δεν πρόκειται βέβαια για κατηγορητήρια, κάποτε όμως η απόσταση από αυτά γίνεται μικρή. Ο καθένας γνωρίζει ότι ο λόγος γίνεται ανεπίγνωτα καταγγελτικός, ιδίως εκεί όπου ο αγορεύων ή γράφων νομίζει ότι αναφέρεται σε κάτι ή σε κάποιον ισχυρό. Μια αίσθηση απαισιοδοξίας προκαλείται λοιπόν από τη διάρκεια της κριτικής, ακόμη και της θεμελιωμένης. Ισως ένας αναγνώστης εφημερίδας δεν το αντιλαμβάνεται έτσι, αφού δεν διαβάζει αδιαλείπτως τα κείμενα. Η αναδρομή όμως είναι ένα ξεφύλλισμα με προσθετικές παρενέργειες. Το σημερινό άρθρο είναι λοιπόν ένα αντίβαρο. Αφιερώνεται σε θεατρικά γεγονότα με συνοπτική μάλιστα αναφορά, ώστε να χωρέσουν αρκετά θέματα. Οι αναλυτικότερες αναπτύξεις αφήνονται για το μέλλον.

Αξιόλογο δείγμα θετικής πορείας παρέχει το έργο ορισμένων Ανεξάρτητων Διοικητικών Αρχών. Ιδιαίτερα ο Συνήγορος του Πολίτη και η Αρχή Προστάσιας Προσωπικών Δεδόμενων αναπτύσσουν μια δραστηριότητα πρωτόγνωρη στο χάρτη των ελληνικών θεσμών και κερδίζουν τη λαϊκή εμπιστοσύνη.

Οι γενικές προδιαγραφές της σύστασής τους δεν προδίκαζαν αναγκαία τη δυναμική αυτή. Στη χώρα μας έλειπε η σχετική παράδοση. Το γεγονός ότι σε άλλες ευρωπαϊκές δικαιοταξίες είχε βρεθεί ένας κενός χώρος μεταξύ κράτους και κοινωνίας των πολιτών, ώστε να αναπτυχθούν ως υβρίδια τα μορφώματα αυτά, δεν σήμαινε ότι το πείραμα θα μπορούσε επιτυχώς να μεταφυτευθεί οπουδήποτε. Γιατί το κράτος δεν είναι πάντοτε ακραιφνώς κράτος (αλλά υπόκειται σε καθοριστικές εξωγενείς πιέσεις και διαπλοκές), ενώ και η κοινωνία των πολιτών ενίοτε είναι το κεφάλαιο με ένα ψευδώνυμο. Μάλλον θα αργήσει όμως η ελληνική κοινωνία να συνειδητοποιήσει οποιαδήποτε ενίσχυση των ιδιωτικών εξουσιών. Η συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα οδήγησε, ήδη από το 19ο αιώνα, σε ένα υδροκέφαλο κράτος, συγκεντρωτικό και υπερτροφικό (Κ. Τσουκαλάς, Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος, 1981). Αυτήν την εικόνα για το κράτος έχει ο πολίτης, αυτήν επίσης συνεχίζουν να έχουν εκ των έσω πολλά στελέχη των κρατικών και των τοπικών υπηρεσιών. Η εμφάνιση, επομένως, ενός μηχανισμού ελέγχου της διοίκησης, όπως ο Συνήγορος, έχει ιστορική σημασία για τη χώρα.

Ο ίδιος ο πολυκομματικός χαρακτήρας της σύνθεσης των Ανεξάρτητων Διοικητικών Αρχών δεν συνιστά βέβαια από μόνος του εγγύηση ορθολογικής λειτουργίας. Τα κόμματα είναι θεσμικές εγγυήσεις της δημοκρατίας, αλλά κάποτε λειτουργούν καταχρηστικά και τρέπονται σε ένα είδος παρακράτους, που προκαθορίζει τις αποφάσεις των συντεταγμένων οργάνων. Υπό τη σκιά του συντεχνιακού συνδικαλισμού, για παράδειγμα, συχνά διαμορφώνονται άτυπες συμπαρατάξεις των -θυγατρικών των κομμάτων- οργανώσεων, που είναι συμμαχίες κορυφής και όχι βάσης. Αυτές οι συμμαχίες δεν είναι τυχαίες: οφείλονται στο γεγονός ότι οι μηχανισμοί και οι μέθοδοι έχουν δομικές ομοιότητες.

Ας γίνουμε σαφέστεροι με ένα παράδειγμα. Ο Συνήγορος του Πολίτη κατέγραψε πρόσφατα στην έκθεσή του πάμπολλες περιπτώσεις κακής λειτουργίας των υπηρεσιών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η άρνηση εφαρμογής δικαστικών αποφάσεων, διοικητικών ή πολιτικών δικαστηρίων, είναι η πιο αυταπόδεικτη ανάμεσα σε αυτές. Κάποιοι δημοτικοί άρχοντες αντέδρασαν, επισείοντας προφανώς το έρεισμα ψήφων που διαθέτουν. Η ηχώ των αντιδράσεών τους έφτασε στην υπουργό Εσωτερικών, η οποία προσέδωσε σε αυτές μια πρόσθετη έμφαση. Υπερασπίστηκε την κυβέρνηση, τους θεσμούς ή το κόμμα η κ. Β. Παπανδρέου; Το βέβαιο είναι ότι ο Συνήγορος του Πολίτη υπερασπίστηκε τα συμφέροντα των πολιτών.

Σήμερα λοιπόν ορισμένες Ανεξάρτητες Διοικητικές Αρχές γίνονται ιδιαίτερα αισθητές με τις παρεμβάσεις τους. Αν αυτό δεν ισχύει πάντα, υπεύθυνες είναι μάλλον οι ιδιομορφίες της συγκρότησής τους. Δικαιολογημένη πάντως χαρακτηρίζεται (Βλ. Α. Μανιτάκη. Γνώμη, Το Σύνταγμα 1999, 404, Γ. Σωτηρέλη, Σύνταγμα και Δημοκρατία στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, 2000, 132 κ.ε.) η απόφαση συνταγματικής κάλυψης του θεσμού, μέσω της τρέχουσας αναθεώρησης του Συντάγματος. Η κατοχύρωση των εγγυήσεων ανεξαρτησίας και δημοκρατικής νομιμοποίησης των Ανεξάρτητων Διοικητικών Αρχών, ακόμη και η οριοθέτηση της εμβέλειάς τους, θα αποτελέσουν μια σταθερή συνθήκη για την παγίωση της θετικής τους παραγωγικότητας.

Μια άλλη χαρμόσυνη είδηση για τη δυναμική της ελληνικής κοινωνίας ήλθε από τα Χανιά (είδηση -άρθρο του Γ. Λυβιάκη στην «Ελευθεροτυπία», 16/10/2000). Στην όμορφη πόλη της Κρήτης έχουν εγκατασταθεί πολλοί παλιννοστούντες ή ξένοι: Πόντιοι ελθόντες από τη Ρωσία, Αιγύπτιοι, Αλγερινοί, ακόμη και Βορειοευρωπαίοι. Η τοπική κοινωνία -ακόμη και ως οικονομία, παρά τους ανταγωνισμούς- τους έχει δεχθεί με ζεστασιά. Οι μετανάστες και οι ξένοι νιώθουν «σαν στο σπίτι τους». Η συμβίωση είναι αρμονική. Ασφαλώς θα υπάρχουν εξαιρέσεις, ασφαλώς μια άμετρη διόγκωση του φαινομένου θα μπορούσε να προκαλέσει τριβές. Ο,τι όμως ήδη συμβαίνει, όπως περιγράφεται, αν συγκριθεί με την κατάσταση σε κάποιες άλλες ελληνικές πόλεις είναι ένα θαύμα. Θαύμα πολιτισμού και κοινωνικής ειρήνης, σε μια εποχή που κοντεύει να ξεχάσει τι θα πει φιλοξενία. Μπράβο στους Χανιώτες.

Δύο καλά λόγια αξίζουν και για την ποιότητα της κρατικής τηλεόρασης. Αργά αλλά σταθερά, η ποιότητα αυτή βελτιώνεται. Λάθη γίνονται:ŒΤα προπατορικά αμαρτήματα (π.χ. η υπερπροβολή του κυβερνητικού έργου και η αντίστοιχη αποσιώπηση κάποιων σκοτεινών εκδοχών γι' αυτό) προφανώς δεν έχουν εξαφανιστεί. Αρκείται κανείς στον τομέα αυτό σε μια σταθερή πορεία του δείκτη. Από την άλλη πλευρά όμως οι αρετές αξίζουν προσοχή. Οι ειδήσεις έχουν μια λιτότητα που υποδηλώνει σοβαρότητα και συνήθως είναι σωστά ιεραρχημένες. Οι ταινίες, αργά τη νύχτα, κατά κανόνα από τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο, είναι από αξιόλογες έως και εξαιρετικές.

Ιδίως το πρόγραμμα της NET έχει εμπλουτιστεί με εμβόλιμες συζητήσεις καθώς και με ενδιαφέροντα ντοκιμαντέρ για τη φύση. Ελπίζω να μην πτοηθούν και αποσύρουν τα τελευταία οι υπεύθυνοι του προγράμματος. Γενικά, σε λίγα από τα ποικίλης ύλης τηλεοπτικά κανάλια του διεθνούς στερεώματος συναντά κανείς προγράμματα ανάλογου επιπέδου και ποικιλίας.

Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει την εντύπωση ότι μετέχει σε ένα κόσμο που φθείρεται. Την ίδια εντύπωση για τα κοινωνικά πράγματα συναντούμε και σε παλαιότερες εποχές, φτάνοντας μέχρι τα χρόνια του Ησιόδου. Σήμερα όμως μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για μια φθορά, παρακολουθώντας τη μετονομασία των ανθρώπινων τραγωδιών σε παράπλευρες ζημίες, την υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος, την εξαφάνιση ειδών του ζωικού και του φυτικού κόσμου, την αύξηση των στατιστικών πιθανοτήτων για συλλογικές καταστροφές ακόμη και από ατύχημα. Μόνον οι θεωρητικοί της παγκοσμιοποίησης δηλώνουν αισιόδοξοι, μετρώντας όμως π.χ. την καταστροφή του δάσους του Αμαζονίου στα κέρδη.

Κατά κάποιον τρόπο, οι άσχημες εξελίξεις έρχονται τώρα μόνες τους, ενώ αντίθετα, «για να γυρίσει ο ήλιος θέλει δουλειά πολλή». Οι καλές ειδήσεις είναι μια παρένθεση που πρέπει να κρατήσουμε ανοικτή.