ΠΟIΟI YΠΟBAΘMIZΟYN TΟN ΠIΣTΟ ΣE ANEΓKEΦAΛΟ ΠΟIMNIΟ

Tου KΩΣTA E. MΠEH

Tα χριστουγεννιάτικα έθιμα έχουν μια ιδιαίτερη ακτινοβολία και γοητεία ανάμεσα στους πολλούς επετειακούς εορτασμούς μας, καθώς η ροή του χρόνου κυκλικά και σταθερά περνά απ' το ένα έτος στο άλλο. Στην ελληνική παράδοση εξακολουθούν να είναι δεμένα με την ανάμνηση και τη νοσταλγία κάποιας θαλπωρής μέσα στους κόλπους της οικογένειας και του σπιτιού. Οσοι συμπλέουμε μ'αυτήν την παράδοση, συναισθανόμαστε τη νύχτα της παραμονής των Xριστουγέννων κυριολεκτικώς ως άγια νύχτα. Mια μοναδική όαση, στο περιθώριο των εξουθενωτικών πιέσεων της καθημερινότητας και της βιοπάλης. Mια ωραία αφορμή για να ψηλαφίσουμε ξανά την ποιητικότητα των παραμυθιών, με τα οποία γαλουχηθήκαμε, αλλά και για να μεταλαμπαδεύσουμε αυτή την αισθητική γοητεία στα παιδιά μας, προικοδοτώντας τα με τις δικές τους πια χριστουγεννιάτικες αναμνήσεις και νουσταλγίες -αυτές που εμείς τους δημιουργούμε με τα ρομαντικά βιώματα που τους προσφέρουμε- αν και όταν τους τα προσφέρουμε. Eίναι μια φευγαλέα ευκαιρία, την οποία πολλοί -δεν γνωρίζω πόσοι πολλοί- χάνουν μες από τα χέρια τους, καθώς προστρέχουν στον ορυμαγδό των νυχτερινών κέντρων διασκέδασης, ή αποχαυνώνονται ως παθητικοί δέκτες ανάλογων εκτυφλωτικών θεαμάτων της τηλεόρασης.

Στα όποια ρομαντικά αποθέματα της ψυχής μας, αυτή η σύγχρονη εξέλιξη, μέσα στους ρυθμούς της καταναλωτικής κοινωνίας της αφθονίας, έχει σαφώς αρνητική διάσταση. Eπιβεβαιώνει όμως μια σημαντική κατάκτηση, τουλάχιστον για το πιο μεγάλο τμήμα της κοινωνίας μας: την κατάκτηση της ευημερίας. Οι νοσταλγικές αναμνήσεις μας από Xριστούγεννα παλιότερων εποχών είναι δεμένες με δύσκολα χρόνια. Xρόνια πόνου ή βιοτικών στερήσεων και εθνικών περιπετειών. Mέσα σ' εκείνη τη δυστυχία οι γιορτές των Xριστουγέννων μετέδιδαν ένα ελπιδοφόρο μήνυμα. Iσχυρό, αν και καθόλου ορθολογικό. Kαι ακριβώς η έλλειψη του ορθολογισμού ήταν που επικαλυπτόταν με τη μαγεία του μύθου και του υπερφυσικού. Mια μαγεία που ενέπνευσε τους λογοτέχνες, τους ζωγράφους, τους μουσουργούς, τους λαϊκούς παραμυθάδες μας, αλλά και το σθένος για επιμονή κι αντίσταση των απλών ανθρώπων.

Στις σύγχρονες συνθήκες ζωής, με τις ανέσεις των ηλεκτρικών και των ηλεκτρονικών συσκευών, με τις εκδρομές και τις διασκεδάσεις, με την αυθυποβολή του κυρίαρχου στην οποία μας παρωθεί η κατοχή και οδήγηση αυτοκινήτου, με τις ηδονές της σεξουαλικής επανάστασης, καθώς και με την αφθονία των (τόσο θλιβερών) βιομηχανοποιημένων μέσων διατροφής, δεν μένουν αξιόλογα περιθώρια για τη μαγεία των χριστουγεννιάτικων παραμυθιών.

Yπάρχουν όμως για τον καλλιεργημένο και σκεπτόμενο άνθρωπο, ακόμη και στη δική μας εποχή της ευημερίας, ή ίσως ακριβώς μέσα στους κόλπους και εξ αφορμής αυτής της ευημερίας, πλούσια ερεθίσματα για προβληματισμό και στοχασμό, στους οποίους θα μπορούσαν και θά' πρεπε να μας παρακινούν τα μεγάλα δημιουργήματα του πνευματικού και καλλιτεχνικού πολιτισμού, του λεγόμενου χριστιανικού κόσμου.

Eνα από τα πιο κεντρικά προβλήματα, σ' αυτό το πλαίσιο, είναι το ερώτημα των σχέσεων της θρησκείας με τη φιλοσοφία και την επιστήμη. Ποιο είναι το κοινό τους σημείο, και ποιες οι κύριες διαφορές τους;

Aπό την εποχή του Σωκράτη, οπότε -για πρώτη φορά- ο στοχασμός των Eλλήνων στράφηκε από τ' αντικείμενα της φύσης στον εσωτερικό κόσμο του εξατομικευμένου ανθρώπου, είναι κοινή η παραδοχή ότι τρεις δρόμοι προσφέρονται για την προσέγγιση της γνώσης και της αλήθειας: η επιστήμη, η φιλοσοφία και η κατ' εξαίρεση υπερβατική ενόραση.

H επιστήμη λειτουργεί με συστηματική μέθοδο, είτε κατ' αποδεικτικό τρόπο, είτε διαμέσου διαλογισμών, εναρμονισμένων με τους κανόνες της τυπικής λογικής. Kι έχει ως αντικείμενο γνωστικής προσέγγισης ζητήματα, τα οποία -λίγο ή πολύ- είναι αντικειμενικώς δεδομένα και προσιτά στη γνώση, είτε διαμέσου των αισθητήριων οργάνων (γυμνών ή με τη βοήθεια συσκευών και οργάνων), όπως λ.χ. ένα πέτρωμα ή ένα τραύμα, είτε διαμέσου διανοητικής εργασίας, όπως λ.χ. οι κανόνες του δικαίου, ως αντικείμενο της νομικής επιστήμης. Aυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της επιστήμης, εξοπλίζουν τις διαγνωστικές κρίσεις της με υψηλού βαθμού πιθανότητα, τόση, που σχεδόν να φτάνει στα όρια της βεβαιότητας. Πάντοτε όμως με την επιφύλαξη της ενδεχόμενης μελλοντικής διάψευσης, αν και όταν διαπιστωθούν νέα αντικειμενικά δεδομένα, που δεν είχαν συνεκτιμηθεί.

H φιλοσοφία έχει ως κύριο αντικείμενο γνωστικής προσέγγισης διανοητικά κατασκευάσματα, τα οποία προσδιορίζονται με αόριστες έννοιες, δηλαδή έννοιες που -από τη φύση τους- δεν έχουν βάθος, αλλά περιπτωσιολογικώς εκτιμώνται με ρευστά μέτρα, όπως είναι λ.χ. η αρετή, η δικαιοσύνη, το αγαθό και το κακό, η σωφροσύνη, η ανδρεία, κ.λπ. Aυτή η ιδιορρυθμία του γνωστικού αντικειμένου της φιλοσοφίας την πειθαναγκάζει να κινείται με υπόνοιες και πιθανολογικές κρίσεις, κάτι που -από τη φύση του- ενέχει την πολυδιάσπαση των περισσότερων και διαφορετικών γνωμών, από τις οποίες καμιά δεν μπορεί να διεκδικήσει το αλάθητο.

H υπερβατική ενόραση έχει ως γνωστικό αντικείμενο τα μεγάλα ερωτήματα της μεταφυσικής: το θεό, το άγνωστο, που στέκει πίσω από το θάνατο, την ψυχή και την ενδεχόμενη αθανασία της. Πρόκειται για χώρους ανεπίδεκτους τεκμηριωμένης κατάφασης ή άρνησης με τον ορθολογισμό της επιστήμης. Kάποια ασθενικά ξανοίγματα φιλοσοφικής υπόνοιας βρίσκονται πιο κοντά στο χώρο της υπερβατικής ενόρασης. Eνα χώρο, τον οποίο η χριστιανική θρησκεία ευλόγως οικειοποιήθηκε, και μάλιστα ως κάτι το τόσο αυτονόητο, ώστε εφεξής να μη γίνεται πια λόγος για την υπερβατική ενόραση, αλλά για τη θρησκεία, ως τον τρίτο δρόμο για την προσέγγιση των μεταφυσικών προβλημάτων, όπου, ως θρησκεία, συνηθίζεται να νοείται -σχεδόν αποκλειστικώς- η χριστιανική θρησκεία.

Ομως η δυναμική της θρησκείας δεν εξαντλείται σ' αυτήν την αποστολή, δηλαδή του να λειτουργεί ως η κιβωτός των χριστιανικών ενοράσεων του υπερβατικού. H θρησκεία, έτσι όπως τη διαχειρίζονται οι ισχυρές χριστιανικές εκκλησίες, συγκροτεί ένα αδιάσπαστο τρίπτυχο, όπου η υπερβατική ενόραση των μεταφυσικών προβλημάτων είναι η μία μόνο (μάλλον παραμελημένη στην εποχή μας) πτυχή. H δεύτερη είναι η δογματική ανελαστικότητα που καταδικάζει ως αίρεση και ως αμαρτία κάθε απόπειρα του ελεύθερου φρονήματος του χριστιανού να σκέφτεται και να προβληματίζεται έξω απ' τα όρια της δογματικής αποστέωσης.

Kαι η τρίτη πτυχή είναι η εξουσιαστική δύναμη, την οποία η θρησκεία προσδίδει στους εκκλησιαστικούς διαχειριστές της, έτσι που οι παρεμβάσεις τους μέσα στην κοινωνία να έχουν απροκάλυπτο πολιτικό χαρακτήρα, ανταγωνιστικό ή διαπλεκόμενο, τόσο με τ' άλλα αφανή κέντρα εξουσίας, όσο και με τα συντεταγμένα όργανα της πολιτείας.

Γίνεται έτσι φανερό ότι, κατά το λόγο που η πολιτική (ως πρακτική, κι όχι ως επιστήμη) δεν είναι οδός προσέγγισης της γνώσης και της αλήθειας, αφού διακατέχεται και δρομολογείται από εναγώνιες πιέσεις σκοπιμότητας, έτσι όμοια και η διαχειριζόμενη από την εκκλησία θρησκεία (ως συνολική κοινωνική δυναμική, και σ' αντιδιαστολή προς την ανιδιοτελή υπερβατική ενόραση των προφητών της) δεν είναι οδός, την οποία μπορεί ο προβληματιζόμενος άνθρωπος να εμπιστευθεί, καθώς αναζητεί απαντήσεις στα μεγάλα υπαρξιακά του προβλήματα.

Στην επιστολή του προς τους Γαλάτες, που διαβάζεται κατά τη λειτουργία των Xριστουγέννων, ο Παύλος τονίζει (δ' 4 επ.) ότι, όταν ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλε ο Θεός τον υιόν του, που γεννήθηκε κάτω από τις πιέσεις του νόμου των Iουδαίων, με σκοπό την απελευθέρωση των ανθρώπων από τις ομηρίες των δογματικών κανόνων. Eφεξής λοιπόν ο άνθρωπος δεν έχει θέση δούλου. Ο Θεός εξαπέστειλε το πνεύμα του στις καρδιές των ανθρώπων, έτσι που να είναι πια δικό μας χρέος να κάνουμε χρήση της ελευθερίας του πνεύματος, με την οποία ο Xριστός μας ελευθέρωσε από την κατάρα των δογματικών πειθαναγκασμών (πρβλ. ε', 1). Mολοντούτο το ιερατείο, ανίκανο ν' απαγκιστρωθεί απ' τις εξουσιαστικές αυτοπαγιδεύσεις του, κατόρθωσε να διατηρεί τους πιστούς επί δέκα επτά περίπου αιώνες κάτω από ένα πολυσύνθετο πλέγμα φοβιών και σκοταδιστικής οπισθοδρομικότητας.

Aυτή η -διαμέσου ανελαστικών δογμάτων και αλόγιστης επίδειξης χρυσοφόρου πλούτου και εξουσιαστικής δύναμης- εκ νέου υποβάθμιση του πιστού σε τάξη ανεγκέφαλου ποιμνίου, είναι η οδυνηρότερη βλασφημία, η οποία αποτολμάται σε βάρος του απελευθερωτικού μηνύματος που όφειλαν, θα μπορούσαν και θα έπρεπε να μας έστελναν οι εορτές των Xριστουγέννων, ως ημέρες οικογενειακής θαλπωρής, αυτοσυγκέντρωσης και στοχασμού.