Στην πηγή του τον λένε Μαρίτσα, στην εκβολή του Εβρο. Το ποτάμι χύνεται στη θάλασσα σχηματίζοντας ένα μοναδικής ομορφιάς δέλτα. Σαν πράσινο φίδι κυλάει αστραποβολώντας και γονιμοποιώντας την κοιλάδα. Κρύβεται πίσω από λεύκες, δεν είναι όμως γι' αυτό που δεν μπορείς να τον φωτογραφίσεις σε κανένα σημείο του. Πρόκειται για ζώνη που ανήκει στους στρατιωτικούς αυτού του κόσμου. Η ομορφιά περιβάλλεται παντού από όπλα στον Εβρο.

Η λέξη κλειδί είναι «απαγορεύεται». Το ελεύθερο κάμπινγκ. Η λήψη φωτογραφιών. Η πρόσβαση. Μέσα στα χωράφια με τα καλαμπόκια, πίσω από τις καλαμιές, στους λόφους, πίσω από τα πουρνάρια, παντού υπάρχει στρατός. Η επίσκεψη στις Καστανιές, το τελευταίο χωριό στα βορειοανατολικά του νομού -και το μόνο χερσαίο σύνορο με την Τουρκία-, είναι από τις ατραξιόν. Τα παιδιά που μεγαλώνουν εδώ έχουν συνηθίσει τόσο την παρουσία του στρατού που δεν τους κάνει πια καμιά εντύπωση. Και ξέρουν καλά την αίσθηση του ορίου, αυτή που ξαφνιάζει περισσότερο και φοβίζει τους Αθηναίους.

Εθνικότητες... Χριστιανοί, μουσουλμάνοι, Τσιγγάνοι, Πομάκοι. Το πιο γοητευτικό φύρδην μίγδην συνθέτει αστικά τοπία μοναδικής ομορφιάς. Αλλά και σημάδια από το πέρασμα των Ρώσων, των Φράγκων, των Βουλγάρων και των πιο παλιών κατακτητών, των Ρωμαίων.

...κι εθνικισμοί. Για πρώτη φορά ένιωσα ότι ο εθνικισμός δεν είναι μαλακία, αλλά πολυτέλεια. Εθνικιστής και φιλοπόλεμος μπορεί να είναι όποιος θα βρεθεί μακριά από τη φωτιά. Στα χωριά των συνόρων δεν θα δεις πουθενά τις μπούρδες «πρωτεύουσα της Ελλάδας είναι η Κωνσταντινούπολη», που γράφουν οι χρυσαυγίτες στους τοίχους της Κυψέλης. Ούτε θα ακούσεις κανένα σοβαρό άνθρωπο να μιλάει για αλύτρωτες πατρίδες. Κι υπομειδιούν, αν δε θυμώνουν κιόλας, με τους γραφικούς θερμοκέφαλους της Αθήνας, που ονειρεύονται πολέμους κι έχουν ονειρώξεις με τα πάλαι ποτέ μεγαλεία.

Ο Εβρος είναι αυτό που λένε ευλογημένος τόπος. Μια μεγάλη πεδιάδα που απλώνεται ανάμεσα σε μικρούς λόφους και μεγάλα ποτάμια. Από τους 80 συμμαθητές του βιβλιοπώλη στο Διδυμότειχο ωστόσο, μονάχα οι 20 μείναν στον τόπο τους. Για τον ξένο πρόκειται για όαση. Τα πάντα είναι πάμφθηνα. Στα καφενεία ντρεπόμασταν να πάρουμε ρέστα, ενώ όπου κι αν πήγαμε για φαγητό, όσο κι αν φάγαμε, δεν πληρώσαμε ποτέ πάνω από 3.000 δρχ. Οι περισσότεροι από τους ντόπιους όμως δεν έχουν τη δυνατότητα να βγαίνουν συχνά. Αναγκάζονται συνήθως να φύγουν κι όσοι μένουν ακολουθούν τη δουλειά του μπαμπά ή ψάχνουν μια θέση στο Δημόσιο. Το πρόβλημα της ανεργίας είναι ιδιαίτερα οξύ για αυτόν τον αγροτικό και καθόλου τουριστικό νομό.

Χρόνος. Τίποτα τελικά δεν είναι πιο υποκειμενικό από το χρόνο. Για τους επαρχιώτες, οι Αθηναίοι δεν είναι σβέλτοι, είναι απλώς αγχωτικοί. Για τους Αθηναίους, οι επαρχιώτες δεν είναι απλώς αργοί, είναι χαλαροί. Στην επαρχία ο χρόνος κυλάει πιο αργά κι όσο πιο ανατολικά πας τόσο πιο ηδονικά. Aφησαν πίσω τους, βλέπεις, οι Οθωμανοί εκτός από τα υπέροχα κτίσματα κι ένα σωρό καλά του ανατολίτη.

Τάσεις. Ο, τι γίνεται στην Αθήνα φτάνει παράξενα στον Εβρο. Βλέπεις τυπάκια ντυμένα ράπερ ή φρικάκια, μιλούν όμως μια παράξενη γλώσσα, κάτι μεταξύ της γλώσσας των περιοδικών και του δικού τους τοπικού ιδιώματος. Ετσι μην ξαφνιαστείς καθόλου αν κάποιος σου πει «αυτό είναι πραγματικά cool τζάνεμ! ». Κατά τα άλλα, παίζει κι εδώ κλάμπινκ, κανένα σινεμά πού και πού, και ταξιδάκια στις γύρω εξοχές. Διαβάζουν εφημερίδες και περιοδικά, αλλά όχι και φανατικά γιατί «εδώ που τα λέμε συνέχεια στην Αθήνα αναφέρονται».

Αθήνα. Σ' αυτές τις γειτονιές, το να δηλώνεις Αθηναίος τουρίστας ακούγεται τόσο παράξενο όσο ακουγόταν πριν από λίγα χρόνια το «Αλβανός επιχειρηματίας». Οι άνθρωποι έχουν μια περίεργη σχέση με την πρωτεύουσα. Από τη μια τη φαντάζονται σαν μεγαλούπολη, όπου όλοι είναι άγνωστοι μεταξύ αγνώστων. Από την άλλη την αντιμετωπίζουν εχθρικά, αφού νιώθουν αδικημένοι κι εγκαταλελειμμένοι. Κι άλλοι τη βλέπουν σαν την ονειρεμένη πόλη, κάτι σαν το κέντρο του κόσμου «εκεί που όλα γίνονται ή μπορούν να συμβούν».

Διαδρομές. Από κάτω προς τα πάνω, ξεκινάς από Αλεξανδρούπολη, το παλιό Δεδέαγατς. Σήμα κατατεθέν ο φάρος της. Ισως η πιο «ανάλαφρη» πόλη του Εβρου. Σουφλί: ζει στο ρυθμό του μεταξοσκώληκα. Τα σκουλήκια που δεν γίνονται ποτέ πεταλούδες έχουν επηρεάσει ακόμα και την αρχιτεκτονική και τη ρυμοτομία της πόλης. Διδυμότειχο: βυζαντινά τείχη, τζαμιά, σπίτια με καφασωτά, λουτρά, κρήνες, νεοκλασικά. Η πόλη είναι ένα ποίημα κι αναρωτιέμαι πόσο μεγάλο ήταν το προσωπικό ζόρι που τράβαγε ο στιχουργός του «Διδυμότειχο μπλουζ» για να μη δει τίποτα πέρα από τη μύτη του. Ορεστιάδα: «Eνώ δεν έχει θάλασσα ακούς να σκάει το κύμα», που λέει κι ο Ζιώγαλας. Την έχτισαν πρόσφυγες κι όσο κι αν προσπαθήσεις, δεν πρόκειται με τίποτα να χαθείς. Δεν υπάρχουν πουθενά στενοί δρόμοι, αδιέξοδα ή μποτιλιάρισμα. Αξίζει να μείνεις μια νύχτα τουλάχιστον στο προστατευόμενο δάσος της Δαδιάς και να κάνεις βαρκάδα στο δέλτα του Εβρου. Στον Aρδα γίνεται κάθε χρόνο το ομώνυμο φεστιβάλ, αλλά και σε αυτό να μην πας, αν βρεθείς στα μέρη αυτά, κάτσε για καφέ δίπλα στο ποτάμι. Κι ένα τελευταίο (που οι φίλοι μου ζήτησαν να μη σας πω): έχετε ακούσει για μια κούκλα που τη λένε Σαμοθράκη; Δεν είπα τίποτα, μια ερώτηση έκανα.

ΝΤΙΝΑ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΥ